Konu anlatımı
Platon'a göre duyularımızla algıladığımız dünya gerçekliğin kendisi değil, yalnızca bir yansımasıdır. Gerçek varlık, akılla kavranan idealardır. TYT'de idealar kuramı hem varlık hem bilgi hem de sanat felsefesinde karşına çıkar. Bu alt başlıkta iki dünya ayrımını, ideaların özelliklerini ve mağara benzetmesini göreceksin.
İki dünya
Platon varlığı iki alana ayırır. Görünüşler dünyası, duyularla algıladığımız nesnelerin dünyasıdır; buradaki her şey doğar, değişir ve yok olur. İdealar dünyası ise yalnızca akılla kavranır; buradaki varlıklar değişmez ve kalıcıdır. Gerçek varlık idealardır. Duyulur nesneler, ideaların eksik kopyalarıdır ve varlıklarını idealardan pay almalarına borçludur: Tek tek güzel şeyler, güzel ideasından pay aldıkları için güzeldir.
İdeaların özellikleri
İdealar şu özellikleri taşır:
- Değişmez ve kalıcıdır: Doğmaz, yok olmaz, zamanla eskimez.
- Duyularla değil, akılla kavranır.
- Tektir: Çok sayıda at vardır, ama at ideası tektir.
- Kusursuzdur: Duyulur nesneler ideaya yaklaşır ama ona ulaşamaz.
- Zihinden bağımsızdır: İdea, insanın kafasındaki bir düşünce değil, kendi başına var olan bir gerçekliktir.
- En yüksek idea iyi ideasıdır; öteki idealar varlığını ve bilinebilirliğini ondan alır.
Mağara benzetmesi
Platon görüşünü Devlet adlı eserindeki mağara benzetmesiyle anlatır. Doğduklarından beri bir mağarada zincirli olan insanlar, arkalarındaki ateşin duvara düşürdüğü gölgeleri gerçek sanar. İçlerinden biri zincirden kurtulup dışarı çıkar; önce gözleri kamaşır, sonra gerçek nesneleri ve güneşi görür. Mağara duyular dünyasını, gölgeler duyulur nesneleri, dışarısı idealar dünyasını, güneş iyi ideasını, dışarı çıkan kişi filozofu simgeler.
Bilgi ve sanatla bağlantısı
İdealar kuramı Platon'un öteki görüşlerinin de temelidir. Kesin bilgi (episteme) yalnızca değişmeyen ideaların bilgisidir; duyular dünyası hakkında ancak sanı (doxa) edinilir. Sanat ise duyulur nesneleri taklit ettiği için kopyanın kopyasıdır. Bu yüzden Platon varlık anlayışında idealist, bilgi anlayışında rasyonalist sayılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Bugüne kadar gördüğünüz kararların hiçbiri tam anlamıyla adil değildi; her birinde bir eksik vardı. Yine de onları ‘az adil’ ya da ‘çok adil’ diye sıralayabiliyorsunuz. Bu, hiçbir mahkemede görmediğiniz kusursuz adaleti ölçü aldığınızı gösterir.” Bu görüş hangi kurama dayanır?
Çözüm. Düşünür, duyulur dünyadaki adil kararların eksik olduğunu, onları değerlendirirken ölçü alınan kusursuz adaletin ise duyularla görülmediğini savunmaktadır. Bu ölçü, Platon'un idealar kuramındaki adalet ideasıdır. Tek tek adil eylemler bu ideadan pay aldıkları ölçüde adildir. Görüş, gerçek varlığı akılla kavranan değişmez özlerde gören idealar kuramına dayanır.
Örnek 2. Mağara benzetmesinde dışarı çıkan kişi geri dönüp gördüklerini anlattığında mağaradakiler ona inanmaz. Bu ayrıntı neyi anlatır?
Çözüm. Mağaradakiler yalnızca gölgeleri tanıdıkları için gölgelerin gerçek olmadığı düşüncesini kabul edemez; alışkanlıkları gördüklerini sorgulamalarını engeller. Dışarı çıkan kişi, yani filozof, duyuların ötesindeki gerçekliği akılla kavramıştır ve bunu öğretmeye çalışır. Ayrıntı, duyulara ve alışkanlığa bağlı kalanların hakikati kabul etmekte zorlandığını ve filozofun toplumdaki güç durumunu anlatır.
Sık yapılan hatalar
- İdeayı zihindeki düşünce ya da hayal sanmak; idea zihinden bağımsız bir gerçekliktir.
- Görünüşler dünyasını hiç yok saymak; duyulur nesneler vardır ama ideaların kopyasıdır.
- Mağarada gölgeleri idealarla eşleştirmek; gölgeler duyulur nesneleri, dışarıdaki varlıklar ideaları simgeler.
- Gerçek varlık idealardır; duyulur nesneler onların kopyasıdır.
- İdea: değişmez, tek, kusursuz, akılla kavranır.
- Mağara: gölge = duyulur nesne, dışarısı = idealar, güneş = iyi ideası.