Konu anlatımı
Aristoteles, hocası Platon'un ideaları ayrı bir dünyaya yerleştirmesini eleştirir: Bir şeyin özü, o şeyden ayrı bir yerde duramaz. Ona göre gerçek olan, tek tek var olan nesnelerdir. TYT'de Aristoteles'in varlık anlayışı çoğunlukla bir değişim örneği üzerinden sorulur. Bu alt başlıkta madde ve formu, potansiyel ve aktüel varlığı ve dört nedeni göreceksin.
Madde ve form
Aristoteles'e göre her varlık iki ilkenin birleşimidir: madde ve form. Madde, varlığın yapıldığı şeydir; form ise maddeye biçimini ve ne olduğunu veren özdür. Bir heykelde mermer madde, heykelin biçimi formdur. Form, Platon'un ideası gibi ayrı bir dünyada değil, nesnenin kendisindedir; madde ile form ancak düşüncede ayrılabilir. Bu yüzden Aristoteles için gerçek varlık, tek tek nesnelerdir.
Potansiyel ve aktüel
Madde, form almaya elverişli olduğu için bir olanak taşır. Bir varlığın henüz gerçekleşmemiş, ama gerçekleşebilecek durumuna potansiyel (olanak hâlindeki) varlık, gerçekleşmiş durumuna aktüel (gerçeklik kazanmış) varlık denir. Yumurta potansiyel olarak civcivdir; civciv ise yumurtadaki olanağın aktüel hâlidir. Her şey her şeye dönüşemez: Buğday tanesi başak olabilir, ama çınar olamaz; olanak, varlığın doğasında bulunur.
Değişimin açıklaması
Aristoteles'e göre değişim, potansiyel olanın aktüel hâle gelmesidir. Böylece değişim ne Parmenides'in dediği gibi bir yanılsamadır ne de yoktan var olmadır: Ortaya çıkan şey, daha önce olanak olarak vardır. Varlıklar formlarını gerçekleştirmeye doğru ilerler; bu yüzden Aristoteles doğada bir amaçlılık görür. Hiç potansiyel taşımayan, tümüyle aktüel olan salt form ise Tanrı'dır; Tanrı, kendisi hareket etmeden her şeyi hareket ettiren ilk nedendir.
Dört neden
Aristoteles bir varlığı tam olarak açıklamak için dört nedenin bilinmesi gerektiğini savunur. Bir masa örneğinde:
- Maddi neden: Varlığın yapıldığı şey; masanın tahtası.
- Formel (biçimsel) neden: Varlığa ne olduğunu veren biçim; masanın tasarımı.
- Fail (hareket ettirici) neden: Değişimi başlatan; marangoz.
- Ereksel (amaç) neden: Varlığın ne için var olduğu; üzerinde yemek yemek ya da çalışmak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Okuma yazma bilmeyen altı yaşındaki bir çocuk ile okumayı öğrenmiş aynı çocuğu Aristoteles'in kavramlarıyla karşılaştırınız. Aynı şey bir kedi yavrusu için söylenebilir mi?
Çözüm. Altı yaşındaki çocuk henüz okuyamaz; ama okumayı öğrenebilecek yetiye sahiptir. Aristoteles'in kavramlarıyla çocuk potansiyel olarak okurdur. Okumayı öğrendiğinde bu olanak gerçekleşir; çocuk aktüel olarak okur olur. Kedi yavrusu ise ne kadar eğitilirse eğitilsin okuyamaz; çünkü doğasında böyle bir olanak yoktur. Değişim, yalnızca varlığın potansiyel olarak taşıdığı şeyin gerçekleşmesidir.
Örnek 2. Bir köprü için “taş ve çelik”, “mühendisin çizdiği plan”, “köprüyü yapan işçiler” ve “iki yakayı birbirine bağlamak” ifadeleri Aristoteles'in dört nedeninden hangilerine karşılık gelir?
Çözüm. Taş ve çelik köprünün yapıldığı malzemedir; maddi nedendir. Mühendisin planı köprüye biçimini verir; formel nedendir. İşçiler köprünün ortaya çıkmasını sağlayan etkendir; fail nedendir. İki yakayı bağlamak köprünün ne için yapıldığını bildirir; ereksel nedendir. Aristoteles'e göre bir varlık ancak bu dört neden birlikte bilindiğinde tam olarak açıklanmış olur.
Sık yapılan hatalar
- Aristoteles'in formunu Platon'un ideası gibi nesneden ayrı saymak; form nesnenin içindedir.
- Potansiyeli sınırsız sanmak; her varlık ancak doğasındaki olanağı gerçekleştirebilir.
- Potansiyel ile aktüeli ters eşleştirmek: Tohum potansiyel, ağaç aktüeldir.
- Varlık = madde + form; form nesnenin içindedir.
- Değişim: potansiyel olanın aktüel hâle gelmesi.
- Dört neden: maddi, formel, fail, ereksel.