Konu anlatımı
Varlık felsefesinin en eski tartışmalarından biri şudur: Gerçek olan değişim midir, yoksa değişimin ardındaki kalıcılık mı? Herakleitos birinci yanıtı, Parmenides ikinci yanıtı verir. TYT'de bu iki görüş çoğunlukla aynı soruda karşı karşıya getirilir. Bu alt başlıkta ikisini ve aralarındaki karşıtlığı göreceksin.
Herakleitos: her şey akar
Efesli Herakleitos'a göre evrende durağan hiçbir şey yoktur; var olmak değişmek demektir. Bunu ırmak benzetmesiyle anlatır: Aynı ırmağa iki kez girilmez; çünkü ikinci girişte ne su aynı sudur ne de giren kişi aynı kişidir. Değişim rastgele değildir; onu logos adı verilen evrensel yasa yönetir. Değişimin kaynağı karşıtların çatışmasıdır: Sıcak soğur, yaş kurur, gündüz geceye döner. Herakleitos bu sürekli dönüşümün simgesi olarak ateşi seçer.
Parmenides: varlık değişmez
Elealı Parmenides'e göre var olan vardır, var olmayan yoktur ve düşünülemez. Değişim, bir şeyin olmadığı bir şeye dönüşmesi demektir; bu ise yokluğun varlığını kabul etmeyi gerektirir. Öyleyse değişim, oluş ve yok oluş olanaksızdır. Varlık tektir, bölünmez, doğmamıştır, yok olmaz ve hareketsizdir. Duyular bize değişimi ve çokluğu gösterir; ama duyular yanıltır. Gerçeğe ancak akılla ulaşılır.
Karşılaştırma
İki görüş şu noktalarda ayrılır:
- Gerçek olan: Herakleitos'ta oluş, Parmenides'te değişmez varlık.
- Değişim: Herakleitos'ta evrenin özü, Parmenides'te yanılsama.
- Çokluk: Herakleitos'ta karşıtların birliği, Parmenides'te görünüş; varlık tektir.
- Duyular: Herakleitos değişimi yöneten logosun akılla kavranacağını söyler; Parmenides duyulara hiç güvenmez.
Sonraki etkisi
Sonraki filozoflar bu iki görüşü birlikte hesaba katmıştır. Demokritos atomları Parmenides'in varlığı gibi değişmez sayar, değişimi atomların yer değiştirmesiyle açıklar. Platon, duyular dünyasının Herakleitos'un dediği gibi sürekli değiştiğini, idealar dünyasının ise Parmenides'in varlığı gibi değişmez olduğunu savunur. Aristoteles değişimi, potansiyel olanın aktüel hâle gelmesi olarak açıklar; böylece değişimi de kalıcılığı da gerçek sayar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Bir tohumun fidana dönüştüğünü söylüyorsunuz. Fidan daha önce yok muydu? Yok idiyse yoktan bir şey çıkmış olur; bu olanaksızdır. Demek ki gördüğünüz dönüşüm gerçek değildir; var olan hep vardır ve olduğu gibi kalır.” Bu görüş kime aittir?
Çözüm. Düşünür, yoktan bir şeyin çıkamayacağı ilkesinden hareketle değişimin olanaksız olduğunu, duyuların gösterdiği dönüşümün gerçek olmadığını savunmaktadır. Varlığı tek, değişmez ve kalıcı sayan bu görüş Parmenides'e aittir. Herakleitos aynı örnekte tam tersini söylerdi: Tohumun fidana dönüşmesi varlığın özünü, yani sürekli oluşu gösterir.
Örnek 2. Herakleitos'a göre evrende değişmeyen bir şey var mıdır?
Çözüm. Herakleitos tek tek varlıkların hiçbirinin aynı kalmadığını savunur; ama değişimin kendisi süreklidir ve belli bir düzene göre gerçekleşir. Bu düzene logos adını verir. Demek ki Herakleitos'ta değişmeyen şey, değişimin kendisi ve onu yöneten yasadır. Bu ayrıntı, onun görüşünün düzensiz bir akış değil, yasalı bir oluş anlayışı olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Herakleitos'un değişimi düzensiz ve rastgele saydığını düşünmek; değişimi logos yönetir.
- Parmenides'in değişimi yalnızca yavaş bulduğunu sanmak; ona göre değişim hiç yoktur, yanılsamadır.
- Irmak benzetmesini Parmenides'e, “var olan vardır” yargısını Herakleitos'a bağlamak.
- Herakleitos: oluş, logos, karşıtların çatışması, ateş.
- Parmenides: Varlık tek, değişmez, hareketsizdir; değişim yanılsamadır.
- Platon ikisini birleştirir: Duyular dünyası değişir, idealar değişmez.