Konu anlatımı
İlk filozoflara doğa filozofları denir; çünkü araştırdıkları şey doğanın kendisidir. Ortak soruları şudur: Sürekli değişen bu çokluğun ardında değişmeden kalan ilk madde, yani arkhe nedir? TYT'de filozof ile arkhe eşleştirmesi ve bu arayışın ortak özelliği sorulur. Bu alt başlıkta yanıtları tek tek göreceksin.
Arkhe nedir?
Arkhe, her şeyin kendisinden çıktığı ve sonunda kendisine döndüğü ilk ilke ya da ana maddedir. İlk filozofların ortak varsayımı, evrendeki çokluğun tek bir kaynağa indirgenebileceğidir. Yanıtları birbirinden farklıdır; ama yöntemleri ortaktır: Evreni mitolojik güçlerle değil, doğanın içindeki bir ilkeyle ve akıl yürüterek açıklarlar. Bu yüzden arkhe sorusu hem felsefenin hem de bilimsel düşüncenin başlangıcı sayılır.
Milet Okulu
Miletli üç filozof arkheyi şöyle belirler:
- Thales: Arkhe sudur. Her şey sudan gelir; yaşamın olduğu her yerde su vardır.
- Anaksimandros: Arkhe apeirondur; yani sınırsız, belirsiz ve tükenmez olan. Belirli bir madde, karşıtını doğuramayacağı için ana madde olamaz.
- Anaksimenes: Arkhe havadır. Hava seyreldiğinde ateşe, yoğunlaştığında rüzgâra, buluta, suya, toprağa ve taşa dönüşür.
Başka yanıtlar
Sonraki filozoflar başka ilkeler önermiştir. Herakleitos arkheyi sürekli değişimin simgesi olan ateş olarak görür. Empedokles'e göre varlık dört ögeden oluşur: toprak, su, hava ve ateş; bunları sevgi birleştirir, nefret ayırır. Demokritos'a göre her şey bölünemeyen atomlardan oluşur. Empedokles ve Demokritos birden çok ilke kabul ettikleri için çoğulcu sayılır.
Pisagor ve sayı
Pisagor (Pythagoras) ve izleyicileri arkheyi maddi bir ögede aramaz. Onlara göre evrenin ilkesi sayıdır; çünkü evrende bir düzen ve uyum vardır ve bu uyum sayısal oranlarla ifade edilebilir. Müzikte uyumlu seslerin tel uzunlukları arasındaki basit oranlara karşılık geldiğini gözlemledikleri aktarılır. Bu görüş, doğanın matematikle anlaşılabileceği düşüncesinin ilk biçimidir ve Platon'u etkilemiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir filozofa göre ana madde su, toprak ya da ateş gibi belirli bir madde olamaz; çünkü belirli bir madde karşıtını ortaya çıkaramaz. Ana madde, bütün karşıtların kendisinden ayrıldığı, sınırı ve belirlenimi olmayan bir şey olmalıdır.” Bu görüş kime aittir?
Çözüm. Görüşte ana maddenin belirli bir madde olmadığı, sınırsız ve belirsiz olduğu vurgulanmaktadır. Arkheyi bu biçimde, apeiron adıyla tanımlayan filozof Anaksimandros'tur. Thales belirli bir maddeyi, suyu; Anaksimenes ise havayı arkhe sayar. Anaksimandros'u onlardan ayıran, ana maddeyi gözle görülen ögelerin hiçbiriyle özdeşleştirmemesidir.
Örnek 2. Thales, Anaksimenes ve Demokritos'un arkhe konusundaki yanıtları farklıdır. Bu üç filozofun ortak yönü nedir? Pisagor onlardan hangi bakımdan ayrılır?
Çözüm. Üçü de evrendeki çokluğu doğanın içindeki maddi bir ilkeyle açıklar: Thales suyla, Anaksimenes havayla, Demokritos atomlarla. Ortak yönleri, mitolojik açıklamayı bırakıp akla dayalı ve maddi bir ilke aramalarıdır. Pisagor ise ilkeyi maddede değil, sayıda ve sayısal oranlarda bulur; evreni maddesiyle değil, düzeniyle açıklar.
Sık yapılan hatalar
- Anaksimandros ile Anaksimenes'i karıştırmak: Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava der.
- Arkhe yanıtlarını bugünkü bilimle karşılaştırıp değersiz saymak; önemli olan sorunun ve yöntemin kendisidir.
- Pisagor'un sayı görüşünü maddi bir ana madde görüşü sanmak.
- Thales su, Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava.
- Herakleitos ateş, Empedokles dört öge, Demokritos atom, Pisagor sayı.
- Ortak nokta: çokluğu doğal bir ilkeyle ve akılla açıklamak.