Konu anlatımı
Felsefe bir görüşü yalnızca ileri sürmekle yetinmez; onu gerekçelerle destekler. Bir görüşü desteklemek için kurulan gerekçeler dizisine argüman, gerekçelerden sonuca varma işlemine akıl yürütme denir. Bu konu felsefenin düşünme araçlarını tanıtır: önerme, öncül, sonuç, akıl yürütme türleri, geçerlilik ve doğruluk. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla kısa bir akıl yürütme verir ve türünü, geçerli olup olmadığını ya da içindeki hatayı sorar.
Bu sayfada argümanın yapısını, üç akıl yürütme türünü, geçerlilik ile doğruluğun farkını, tutarlılık ve temellendirme kavramlarını ve sık yapılan akıl yürütme hatalarını göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Mantığın ayrıntılı kuralları AYT kapsamındadır; burada yalnızca TYT'nin istediği kadarı verilmiştir.
Görüş, önerme ve argüman
Önerme, doğru ya da yanlış olabilen, yargı bildiren cümledir: “Demir bir metaldir.” Soru, emir, dilek ve ünlem cümleleri önerme değildir. Görüş, bir konuda ileri sürülen düşüncedir. Argüman ise bir görüşü desteklemek için bir araya getirilen önermeler dizisidir; gerekçe olan önermelere öncül, savunulan önermeye sonuç denir. “Çünkü” sözü öncülü, “öyleyse” ve “o hâlde” sözleri sonucu haber verir.
Akıl yürütme türleri
Tümdengelimde genel bir yargıdan özel bir duruma geçilir; öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur: “Bütün arılar böcektir. Bal arısı bir arıdır. Öyleyse bal arısı bir böcektir.” Tümevarımda tek tek gözlemlerden genel bir yargıya varılır; sonuç olasıdır. Analojide iki şey arasındaki benzerliğe dayanılarak birinde bulunan özelliğin ötekinde de bulunduğu sonucuna varılır; sonuç yine olasıdır.
Geçerlilik ve doğruluk
Doğruluk önermenin, geçerlilik argümanın özelliğidir. Bir önerme gerçekliğe uygunsa doğrudur. Bir argüman ise öncülleri doğru kabul edildiğinde sonucu zorunlu olarak çıkıyorsa geçerlidir; geçerlilik biçimle ilgilidir, öncüllerin gerçekten doğru olup olmadığına bakmaz. “Bütün balıklar uçar. Sazan bir balıktır. Öyleyse sazan uçar.” argümanı geçerlidir, ama ilk öncülü ve sonucu yanlıştır. Sonucun doğru çıkması da bir argümanı geçerli yapmaz.
Tutarlılık, çelişiklik ve temellendirme
Tutarlılık, ileri sürülen düşüncelerin birbiriyle çelişmemesidir. Çelişiklik, bir önermenin hem kendisinin hem değilinin birlikte savunulmasıdır: “Hiçbir bilgi kesin değildir.” diyen biri bu sözünün kesin olduğunu da savunursa çelişkiye düşer. Temellendirme, bir görüşün gerekçelerle desteklenmesidir. Gerçeklik var olanın kendisi, doğruluk ise bir önermenin gerçekliğe uygun olmasıdır; gerçeklik varlığa, doğruluk önermeye aittir.
Dili doğru kullanma
Akıl yürütmenin sağlıklı olması, kavramların açık ve aynı anlamda kullanılmasına bağlıdır. Bir sözcük argüman içinde iki farklı anlamda kullanılırsa sonuç yalnızca görünüşte çıkar: “Yüz bir sayıdır. Her insanın bir yüzü vardır. Öyleyse her insanın bir sayısı vardır.” Burada “yüz” sözcüğü iki ayrı anlamda kullanılmıştır. Tartışmaya başlamadan önce temel kavramları tanımlamak bu tür yanılgıları önler.
Akıl yürütme hataları
Görünüşte ikna edici olan ama sonucu gerçekte desteklemeyen akıl yürütmelere akıl yürütme hatası (safsata) denir. En sık sorulanlar şunlardır:
- Karşı görüşü çarpıtmak: Karşı tarafa savunmadığı, abartılmış bir görüşü mal edip o görüşü çürütmek.
- Kişiye saldırmak: Görüşü tartışmak yerine onu ileri süren kişiyi eleştirmek.
- Çoğunluğa başvurmak: Bir yargının doğruluğuna, ona inananların çokluğunu kanıt göstermek.
- Otoriteye başvurmak: Bir yargıyı, o alanda uzmanlığı bulunmayan tanınmış biri söylediği için doğru kabul etmek.
- Döngüsel akıl yürütme: Varılmak istenen sonucu, başka sözlerle öncüllerin arasına koymak.
- Acele genelleme: Birkaç örneğe bakıp hepsi hakkında hüküm vermek.
- Yanlış ikilem: Başka seçenekler de varken konuyu iki seçeneğe indirgemek.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. Bu sepetten aldığım ilk altı erik de ekşiydi; öyleyse sepetteki bütün erikler ekşidir. II. Bütün üçgenlerin üç kenarı vardır; bu levha üçgen biçimindedir; öyleyse bu levhanın üç kenarı vardır. III. Geçen yıl bu tarlaya ekilen buğday bol ürün verdi; komşu tarlanın toprağı ve aldığı yağış da aynı; öyleyse o tarla da bol ürün verecektir.” Bu akıl yürütmelerin türlerini belirleyiniz.
Çözüm. I. akıl yürütmede altı eriğin gözleminden sepetteki bütün erikler hakkında genel bir yargıya varılmıştır; bu tümevarımdır ve sonuç olasıdır. II. akıl yürütmede bütün üçgenler için geçerli bir kural tek bir levhaya uygulanmıştır; bu tümdengelimdir ve sonuç zorunludur. III. akıl yürütmede iki tarla arasındaki benzerliklere dayanılarak birinde görülen sonucun ötekinde de görüleceği düşünülmüştür; bu analojidir.
Örnek 2. “Bütün çiçekler kırmızıdır. Papatya bir çiçektir. Öyleyse papatya kırmızıdır.” argümanını geçerlilik ve doğruluk bakımından değerlendiriniz.
Çözüm. Önce biçime bak: Öncüller doğru kabul edilirse sonucun yanlış olması olanaksızdır; argüman geçerlidir. Sonra önermelere bak: “Bütün çiçekler kırmızıdır.” öncülü yanlıştır, “Papatya bir çiçektir.” öncülü doğrudur, sonuç ise yanlıştır. Demek ki geçerli bir argümanın öncülü ve sonucu yanlış olabilir. Geçerlilik yalnızca şunu güvence altına alır: Öncüllerin hepsi doğru olsaydı sonuç da doğru olurdu.
Örnek 3. Bir spor kulübünde antrenör, sakatlıkları azaltmak için haftalık antrenmanın bir gün azaltılmasını önerir. Bir yönetici şöyle karşılık verir: “Antrenör takımın hiç çalışmamasını istiyor. Çalışmayan bir takım ligde kalamaz; bu öneriyi kabul edemeyiz.” Yöneticinin akıl yürütmesindeki hata nedir?
Çözüm. Antrenör antrenmanın bir gün azaltılmasını önermiştir; hiç antrenman yapılmamasını değil. Yönetici öneriyi “hiç çalışmama” biçiminde abartarak değiştirmiş ve bu değiştirilmiş görüşü çürütmüştür. Asıl öneri, yani bir günlük azaltmanın sakatlıkları azaltıp azaltmayacağı tartışılmamıştır. Yapılan hata, karşı tarafın görüşünü çarpıtmak ve onun savunmadığı bir görüşü çürütmektir.
Sık yapılan hatalar
- Geçerli argümanın sonucunu her zaman doğru sanmak; geçerlilik yalnızca biçimle ilgilidir.
- Sonucu doğru olan argümanı geçerli saymak; doğru bir sonuca geçersiz bir argümanla da varılmış olabilir.
- Öncüllerden biri yanlışsa sonucun kesinlikle yanlış olacağını düşünmek; yanlış öncülden doğru sonuç da çıkabilir.
- Tümevarımın ve analojinin sonucunu kesin saymak; ikisinde de sonuç olasıdır.
- Soru, emir ve dilek cümlelerini önerme saymak.
- Doğruluk ile gerçekliği karıştırmak; gerçeklik varlığın, doğruluk önermenin özelliğidir.
- Önerme: doğru ya da yanlış olabilen yargı cümlesi.
- Argüman = öncüller + sonuç; “çünkü” öncülü, “öyleyse” sonucu gösterir.
- Tümdengelim: genelden özele, sonuç zorunlu. Tümevarım: özelden genele, sonuç olası. Analoji: benzerlikten, sonuç olası.
- Doğruluk önermenin, geçerlilik argümanın özelliğidir.
- Geçerli argümanda öncüllerin hepsi doğruysa sonuç yanlış olamaz.
- Akıl yürütme hatası: ikna edici görünen ama sonucu desteklemeyen akıl yürütme.