Konu anlatımı
Akıl yürütmenin yapı taşı önermedir. Bir cümlenin önerme olup olmadığını ayırt etmek, argümanı görüşten ayırmak ve argümanın parçalarını tanımak bu konunun ilk adımıdır. Bu alt başlıkta önermeyi, önerme olmayan cümleleri, görüş ile argümanın farkını ve argümanın yapısını göreceksin.
Önerme nedir?
Önerme, bir yargı bildiren ve bu yüzden doğru ya da yanlış olabilen cümledir. “Ankara Türkiye'nin başkentidir.” doğru, “Bir hafta dokuz gündür.” yanlış bir önermedir. Bir cümlenin önerme olması için doğru olması gerekmez; doğru ya da yanlış diye değerlendirilebilmesi yeter. Doğruluğunu henüz bilmediğimiz cümleler de önermedir: “Evrende Dünya'dan başka bir gezegende yaşam vardır.”
Önerme olmayan cümleler
Yargı bildirmeyen cümleler doğru ya da yanlış olamaz; bu yüzden önerme değildir. Soru cümleleri (“Saat kaç?”), emir cümleleri (“Kapıyı kapat.”), dilek ve istek cümleleri (“Keşke yağmur yağsa.”) ve ünlemler (“Eyvah!”) bu gruptadır. Dikkat: Yanlış bir cümle de önermedir; önerme olmayan cümle, yanlış olan değil, doğru ya da yanlış denemeyen cümledir.
Görüş ve argüman
Görüş, bir konuda ileri sürülen düşüncedir: “Okullarda felsefe dersi daha erken başlamalıdır.” Tek başına bir görüş henüz bir argüman değildir. Argüman, bir görüşü desteklemek için gerekçelerin sıralandığı önermeler dizisidir: “Felsefe eleştirel düşünmeyi geliştirir. Eleştirel düşünme erken yaşta kazanılırsa kalıcı olur. Öyleyse felsefe dersi daha erken başlamalıdır.” Gündelik dilde argüman “tartışma” anlamında da kullanılır; felsefede ise gerekçeli akıl yürütme demektir.
Argümanın yapısı
Her argümanda en az bir öncül ve bir sonuç bulunur. Öncüller gerekçeleri, sonuç ise bu gerekçelerle savunulan önermeyi bildirir. Bir argümanı değerlendirirken iki ayrı soru sorulur: Öncüller doğru mu? Sonuç bu öncüllerden çıkıyor mu? Birinci soru doğrulukla, ikinci soru geçerlilikle ilgilidir. İyi bir argümanda öncüller doğrudur ve sonuç onlardan çıkar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. Kütüphane pazar günleri açık mıdır? II. Kütüphane pazar günleri kapalıdır. III. Lütfen kitapları zamanında getiriniz. IV. Bu kütüphanede yüz bin kitap vardır.” Bu cümlelerden hangileri önermedir?
Çözüm. I. cümle bir soru, III. cümle bir ricadır; ikisi de yargı bildirmez, doğru ya da yanlış olamaz. II. ve IV. cümleler birer yargı bildirir; kütüphanenin çalışma günlerine ve kitap sayısına bakılarak doğru ya da yanlış oldukları belirlenebilir. Bu yüzden II ve IV önermedir. IV. cümle yanlış çıksa bile önerme olmayı sürdürür.
Örnek 2. “Bence şehir merkezine araç girişi sınırlandırılmalıdır.” cümlesi ile “Şehir merkezinde hava kirliliği sınır değerlerin üstündedir. Kirliliğin başlıca kaynağı araç trafiğidir. Öyleyse şehir merkezine araç girişi sınırlandırılmalıdır.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümle yalnızca bir görüş bildirir; onu destekleyen bir gerekçe verilmemiştir. İkincisinde ise iki öncül ve bu öncüllere dayanan bir sonuç vardır; bu bir argümandır. Argümanı değerlendirmek için öncüllerin doğru olup olmadığına ve sonucun onlardan çıkıp çıkmadığına bakılır. Görüş ileri sürmek ile onu temellendirmek aynı şey değildir.
Sık yapılan hatalar
- Yanlış cümleleri önerme saymamak; önerme doğru da yanlış da olabilir.
- Soru, emir ve dilek cümlelerini önerme sanmak.
- Gerekçe gösterilmeden ileri sürülen bir görüşü argüman saymak.
- Önerme: yargı bildiren, doğru ya da yanlış olabilen cümle.
- Görüş ileri sürülen düşüncedir; argüman onu gerekçelerle destekler.
- Argüman = en az bir öncül + bir sonuç.