Konu anlatımı
Analoji (andırma, benzeşim), iki şey arasındaki benzerliklerden yola çıkarak birinde bulunan bir özelliğin ötekinde de bulunduğu sonucuna varmaktır. Gündelik yaşamda, bilimde ve felsefede sıkça kullanılır. Bu alt başlıkta analojinin yapısını, gücünü belirleyen ölçütleri ve tümevarımdan farkını göreceksin.
Yapısı
Analojide iki ayrı şey karşılaştırılır. Bu iki şeyin bazı özellikleri ortaktır; birinde ayrıca bir özellik daha bulunduğu bilinir. Buradan ötekinin de o özelliği taşıdığı sonucuna varılır: “Bu iki telefon aynı markanın aynı modelidir ve aynı tarihte üretilmiştir. Birincinin bataryası iki yılda zayıfladı. Öyleyse ikincinin bataryası da iki yılda zayıflayacaktır.” Genel bir kurala gidilmez; özel bir durumdan başka bir özel duruma geçilir.
Sonucun gücü
Analojinin sonucu zorunlu değil, olasıdır; iki şeyin bazı bakımlardan benzemesi, her bakımdan benzemesini gerektirmez. Analojiyi güçlü kılan iki ölçüt vardır: benzerliklerin çokluğu ve bu benzerliklerin sonuçla ilgili olması. İki telefonun aynı model olması batarya ömrüyle ilgilidir; ikisinin de mavi olması ilgisizdir. Sonuçla ilgili önemli bir farklılık varsa, örneğin telefonlardan biri çok daha yoğun kullanılıyorsa, analoji zayıflar.
Kullanıldığı yerler
Bilimde yeni ilaçların önce insana benzeyen canlılarda denenmesi bir analojiye dayanır: Benzer bedenlerde benzer etkiler beklenir. Hukukta benzer davalara benzer kararlar verilmesi de analojidir. Filozoflar soyut düşünceleri anlatmak için analojiye sıkça başvurur; örneğin Platon, insanların durumunu mağaradaki tutsaklara benzetir. Analoji bir düşünceyi kavramayı kolaylaştırır; ama tek başına onu kanıtlamaz.
Tümevarımdan farkı
Analoji de tümevarım da olası sonuç verir; fark yöndedir. Tümevarımda birçok özel durumdan genel bir yargıya gidilir: “İncelediğim bütün örnekler böyle, öyleyse hepsi böyledir.” Analojide ise genellemeye gidilmez; bir durumdan ona benzeyen başka bir duruma geçilir: “Bu ona benziyor; onda olan bunda da olur.” Sonuç tek bir şey hakkındaysa ve gerekçe benzerlikse akıl yürütme analojidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir bahçıvan şöyle düşünür: “Geçen yıl ön bahçedeki güle bu gübreyi verdim, bol çiçek açtı. Arka bahçedeki gül de aynı türden, aynı yaşta ve aynı toprakta. Öyleyse bu gübre ona da iyi gelecek.” Bu akıl yürütmenin türünü belirleyiniz ve gücünü değerlendiriniz.
Çözüm. Bahçıvan iki gül arasındaki benzerliklere dayanarak birinde gördüğü sonucun ötekinde de görüleceğini düşünmektedir; genel bir kurala gitmediği için akıl yürütme analojidir. Tür, yaş ve toprak, bir bitkinin gübreye vereceği tepkiyle ilgili benzerliklerdir; bu yüzden analoji güçlüdür. Yine de sonuç kesin değildir: Arka bahçe daha az güneş alıyorsa aynı sonuç alınmayabilir.
Örnek 2. “Saat karmaşık bir düzenektir ve onu yapan bir usta vardır. İnsan gözü de karmaşık bir düzenektir. Öyleyse onun da bir yapıcısı vardır.” akıl yürütmesinin türü nedir? Bu tür bir akıl yürütme nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Saat ile göz arasındaki bir benzerlikten, yani karmaşık düzenden yola çıkılarak saatte bulunan bir özelliğin gözde de bulunduğu sonucuna varılmıştır; akıl yürütme analojidir. Analojiler, benzerliğin sonuçla ne ölçüde ilgili olduğu ve iki şey arasında önemli farklar bulunup bulunmadığı sorularak değerlendirilir. Bu örnek, din felsefesinde düzen ve amaç kanıtı tartışılırken hem savunulmuş hem eleştirilmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Analojinin sonucunu kesin saymak; benzerlik özdeşlik değildir.
- Analoji ile tümevarımı karıştırmak; analojide genel bir yargıya gidilmez.
- Sonuçla ilgisiz benzerlikleri analojiyi güçlendiren kanıt saymak.
- Analoji: benzerlikten hareketle özelden özele; sonuç olasıdır.
- Güçlü analoji: çok sayıda ve sonuçla ilgili benzerlik, önemli fark yok.
- Analoji anlatmayı kolaylaştırır, tek başına kanıtlamaz.