Konu anlatımı
Bir metindeki argümanı çözümlemenin ilk adımı, hangi cümlenin savunulduğunu ve hangilerinin gerekçe olduğunu bulmaktır. TYT'de numaralanmış cümleler verilir ve sonuç ile öncüllerin hangileri olduğu sorulur. Bu alt başlıkta öncül ile sonucu ayırmanın yolunu, ipucu sözcükleri ve örtük öncülü göreceksin.
Öncül ve sonuç
Öncül, sonucu desteklemek için ileri sürülen önermedir; sonuç ise öncüllere dayanılarak savunulan önermedir. Aynı önerme bir argümanda sonuç, başka bir argümanda öncül olabilir; bir önermeyi öncül ya da sonuç yapan içeriği değil, argümandaki görevidir. Bunu sınamak için cümleler arasına “çünkü” koy: “A, çünkü B.” anlamlıysa A sonuç, B öncüldür.
İpucu sözcükler
Metinlerde öncül ile sonucu çoğunlukla bağlayıcı sözler haber verir:
- Öncül bildirenler: çünkü, zira, -dığı için, -dığından, nitekim, şu nedenle.
- Sonuç bildirenler: öyleyse, o hâlde, demek ki, bu nedenle, bu yüzden, dolayısıyla, buradan şu çıkar.
- İpucu yoksa: Hangi cümle ötekilerle destekleniyorsa sonuç odur.
Sonucun yeri
Sonuç her zaman en sonda bulunmaz. Gündelik dilde ve paragraflarda sonuç çoğu zaman başta söylenir, gerekçeler ardından sıralanır: “Bu köprü trafiğe kapatılmalıdır; çünkü ayaklarında çatlaklar oluşmuştur.” Bazen de sonuç ortada yer alır. Bu yüzden cümlelerin sırasına değil, aralarındaki destekleme ilişkisine bak: Desteklenen cümle sonuç, destekleyen cümleler öncüldür.
Örtük öncül
Kimi argümanlarda öncüllerden biri açıkça söylenmez; dinleyenin onu zaten kabul ettiği varsayılır. “Kerem on altı yaşında, öyleyse seçimde oy kullanamaz.” argümanında “On sekiz yaşından küçükler oy kullanamaz.” öncülü söylenmemiştir. Söylenmeyen bu öncüle örtük öncül denir. Bir argümanı eleştirirken örtük öncülü açığa çıkarmak gerekir; çünkü argümanın zayıf noktası çoğu zaman oradadır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Şehrin içme suyu deposu yenilenmelidir. (II) Deponun beton duvarlarında sızıntılar başlamıştır. (III) Sızıntı yapan bir depo suyun kirlenmesine yol açar.” Bu akıl yürütmede sonuç ve öncüller hangileridir?
Çözüm. Cümlelerin arasına “çünkü” koyarak sına: “Depo yenilenmelidir, çünkü duvarlarında sızıntı başlamıştır ve sızıntı yapan depo suyu kirletir.” cümlesi anlamlıdır. Demek ki I. cümle savunulan önermedir, yani sonuçtur; II. ve III. cümleler onu destekleyen öncüllerdir. Sonuç bu örnekte en başta yer almıştır; başta bulunması onu öncül yapmaz.
Örnek 2. “Bu ilaç reçetesiz satılmaktadır; demek ki zararsızdır.” argümanındaki örtük öncülü bulunuz ve argümanı değerlendiriniz.
Çözüm. Açık öncül ilacın reçetesiz satıldığı, sonuç ise zararsız olduğudur. Sonucun çıkabilmesi için “Reçetesiz satılan her ilaç zararsızdır.” öncülünün de kabul edilmesi gerekir; bu öncül söylenmemiştir. Örtük öncül açığa çıkarılınca tartışmalı olduğu görülür: Reçetesiz satılan ilaçlar da yanlış kullanıldığında zarar verebilir. Argümanın zayıf noktası bu öncüldür.
Sık yapılan hatalar
- Sonucu her zaman son cümlede aramak; sonuç başta ya da ortada da olabilir.
- “Çünkü” ile başlayan cümleyi sonuç saymak; “çünkü” öncülü haber verir.
- Söylenmemiş öncülü hesaba katmadan argümanı değerlendirmek.
- Öncül destekler, sonuç desteklenir.
- “A, çünkü B.” kalıbında A sonuç, B öncüldür.
- Örtük öncül: argümanda söylenmeyen ama sonucun çıkması için gereken öncül.