Konu anlatımı
Tümevarım (endüksiyon), sınırlı sayıdaki gözlemden hareketle gözlenmemiş durumları da kapsayan genel bir yargıya varmaktır. Deneysel bilimler genellemelerine bu yolla ulaşır. Bu alt başlıkta tümevarımın yapısını, sonucunun neden kesin olmadığını ve güçlü bir tümevarımın koşullarını göreceksin.
Yapısı
Tümevarımda tek tek durumlar gözlenir ve hepsinde aynı özelliğin bulunduğu görülünce bu özellik bütün benzer durumlara genellenir: “İncelenen bakır tel elektriği iletti. İncelenen bakır levha elektriği iletti. İncelenen bakır boru elektriği iletti. Öyleyse bakırdan yapılmış her şey elektriği iletir.” Öncüller özel, sonuç geneldir. Bu yüzden tümevarıma “özelden genele” akıl yürütme denir.
Sonuç neden olasıdır?
Tümevarımın sonucu, öncüllerin söylediğinden fazlasını söyler: Gözlenen sınırlı sayıdaki durumdan gözlenmeyenlere geçilir. Bu yüzden öncüllerin hepsi doğru olsa bile sonuç yanlış çıkabilir; sonuç zorunlu değil, olasıdır. Bir kıyıda görülen bütün martıların beyaz olması, bütün martıların beyaz olduğunu kanıtlamaz; başka bir kıyıda gri bir martı görüldüğünde genelleme çöker. Tek bir karşı örnek, bir genellemeyi yanlışlamaya yeter.
Güçlü ve zayıf tümevarım
Tümevarımın sonuçları eşit ölçüde güvenilir değildir. Gözlem sayısı arttıkça, gözlenen örnekler çeşitlendikçe ve karşı örnek aranıp bulunamadıkça genelleme güçlenir. Üç kişiye sorup bütün okul hakkında yargıya varmak zayıf, farklı sınıflardan yüzlerce öğrenciye sorarak yargıya varmak daha güçlü bir tümevarımdır. Çok az sayıda ya da tek tür örnekten genelleme yapmak, acele genelleme adı verilen akıl yürütme hatasına yol açar.
Bilimdeki yeri
Deneysel bilimler doğa yasalarına tek tek gözlem ve deneylerden genellemeyle ulaşır; bu yüzden tümevarım bilimin vazgeçilmez aracıdır. Tümdengelimden farklı olarak yeni bilgi verir, bilgimizi genişletir. Bedeli kesinliğin yitirilmesidir: Bilimsel genellemeler yeni gözlemlerle düzeltilebilir. Sınırlı gözlemden evrensel yargıya geçişin nasıl haklı çıkarılacağı sorusu, Bilim Felsefesi konusunda tümevarım sorunu başlığıyla ele alınır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir çiftçi, on yıl boyunca nisan ayında ektiği domateslerin iyi ürün verdiğini gözlemlemiş ve “Bu bölgede nisanda ekilen domates her zaman iyi ürün verir.” sonucuna varmıştır. Bu akıl yürütmenin türünü ve sonucunun niteliğini belirleyiniz.
Çözüm. Çiftçi tek tek yılların gözleminden yola çıkmış ve gelecekteki bütün yılları kapsayan genel bir yargıya varmıştır; akıl yürütme tümevarımdır. On yıllık gözlem sonucu destekler ama zorunlu kılmaz: Beklenmedik bir don ya da kuraklık yılında sonuç yanlış çıkabilir. Sonuç olasıdır; gözlem sayısı ve çeşitliliği arttıkça güçlenir, ama kesinlik kazanmaz.
Örnek 2. “Bu kasabada tanıştığım dört kişi de çok yardımseverdi; demek ki bu kasabanın bütün insanları yardımseverdir.” akıl yürütmesini değerlendiriniz.
Çözüm. Akıl yürütme özelden genele gittiği için tümevarımdır; ancak zayıf bir tümevarımdır. Dört kişi, bir kasabanın bütün insanları hakkında yargıya varmak için çok az bir örnektir ve bu kişilerin kasabayı temsil edip etmediği bilinmemektedir. Yetersiz sayıda örneğe dayanılarak genelleme yapıldığı için burada acele genelleme hatası vardır.
Sık yapılan hatalar
- Tümevarımın sonucunu kesin saymak; öncüller doğru olsa da sonuç yanlış çıkabilir.
- Gözlem sayısı artınca genellemenin kanıtlanmış olacağını düşünmek; genelleme güçlenir ama kesinleşmez.
- Tümevarımı değersiz görmek; yeni bilgi veren ve bilimi ilerleten akıl yürütme türüdür.
- Tümevarım: özelden genele; sonuç olasıdır.
- Yeni bilgi verir; deneysel bilimlerin temel aracıdır.
- Tek bir karşı örnek bir genellemeyi yanlışlar.