Konu anlatımı
Kimi akıl yürütmeler ilk bakışta ikna edici görünür; ama öncülleri sonucu gerçekte desteklemez. Bunlara akıl yürütme hatası ya da safsata denir. TYT'de kısa bir konuşma verilir ve yapılan hatanın hangisi olduğu sorulur. Bu alt başlıkta en sık sorulan hataları, ayırt edici özellikleriyle göreceksin.
Görüş yerine başka şeyi hedef alan hatalar
Karşı görüşü çarpıtma hatasında (korkuluk safsatası) kişi, karşısındakinin gerçekte savunduğu görüşü değil, onun abartılmış ve çürütülmesi kolay bir biçimini eleştirir. Kişiye saldırı hatasında görüşün içeriği tartışılmaz; onu savunanın kişiliği, geçmişi ya da durumu hedef alınır: “Sen daha öğrencisin, eğitim hakkında ne bilirsin?” İkisinde de asıl görüş yanıtsız kalır. Fark şudur: Birinde görüş değiştirilir, ötekinde kişiye yönelinir.
Sayıya ve otoriteye dayanan hatalar
Çoğunluğa başvurma hatasında bir yargı, çok kişi tarafından benimsendiği için doğru sayılır: “Milyonlarca insan buna inanıyor, yanlış olamaz.” Oysa bir yargının doğruluğu, ona inananların sayısına bağlı değildir. Otoriteye başvurma hatasında ise bir yargı, konunun uzmanı olmayan ünlü ya da saygın bir kişi söylediği için doğru kabul edilir. Bir uzmanın kendi alanındaki görüşüne dayanmak hata değildir; hata, alan dışındaki söze kanıt değeri vermektir.
Öncüllerle ilgili hatalar
Döngüsel akıl yürütmede kanıtlanması gereken yargı öncül olarak kullanılır: “Bu kitapta yazanlar doğrudur; çünkü kitap kendisinin doğru olduğunu söylüyor.” Acele genellemede az sayıda örnekten genel bir yargıya varılır: “İki kez o lokantada yedim, ikisinde de yemek soğuktu; orada yemekler hep soğuk gelir.” Yanlış ikilemde başka seçenekler olduğu hâlde yalnızca iki seçenek sunulur: “Ya bu teklifi kabul edersin ya da şirketin batmasını istiyorsun.”
Nasıl ayırt edilir?
Konuşmada neyin kanıt olarak sunulduğuna bak:
- Karşı tarafın söylemediği bir şey eleştiriliyorsa: çarpıtma.
- Kanıt, görüş sahibinin kişiliği ya da durumuysa: kişiye saldırı.
- Kanıt, inananların çokluğuysa: çoğunluğa başvurma.
- Kanıt, alan dışından bir ünlünün sözüyse: otoriteye başvurma.
- Sonuç başka sözcüklerle öncülde yineleniyorsa: döngüsel akıl yürütme.
- Kanıt birkaç örnekse ve sonuç “hep, bütün” diyorsa: acele genelleme.
- “Ya o ya bu” denip öteki seçenekler görmezden geliniyorsa: yanlış ikilem.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir gazete yazarı, sokak lambalarının gece yarısından sonra yarı güçte yanmasını önerir. Ertesi gün bir okur gazeteye şunu yazar: “Yazar kentin zifirî karanlıkta kalmasını istiyor. Karanlık sokakta kimse güvende olmaz; bu öneri kabul edilemez.” Okurun yazısındaki akıl yürütme hatası hangisidir?
Çözüm. Yazar lambaların yarı güçte yanmasını önermiştir; tümüyle söndürülmesini değil. Okur öneriyi “zifirî karanlık” biçiminde abartarak değiştirmiş ve sonra bu değiştirilmiş görüşü çürütmüştür. Asıl öneri, yani yarı güçte aydınlatmanın yeterli olup olmayacağı tartışılmamıştır. Bu, karşı görüşü çarpıtma hatasıdır: Eleştirilen şey, önerinin kendisi değil, abartılmış bir kopyasıdır.
Örnek 2. “Bu diş macununu ünlü bir futbolcu öneriyor; öyleyse diş sağlığı için en iyisi budur.” ve “Bu filmi bir milyon kişi izledi; öyleyse çok iyi bir filmdir.” akıl yürütmelerindeki hataları belirleyiniz.
Çözüm. Birinci akıl yürütmede kanıt olarak bir futbolcunun sözü sunulmuştur. Futbolcu diş sağlığı konusunda uzman değildir; alan dışındaki bir kişinin sözüne kanıt değeri verildiği için otoriteye başvurma hatası yapılmıştır. İkincisinde kanıt, filmi izleyenlerin çokluğudur; izleyici sayısı filmin niteliğine kanıt sayıldığı için çoğunluğa başvurma hatası vardır.
Sık yapılan hatalar
- Kişiye saldırı ile çarpıtmayı karıştırmak: Birinde kişi, ötekinde görüşün değiştirilmiş biçimi hedef alınır.
- Uzmanın kendi alanındaki görüşüne dayanmayı da hata saymak; hata, alan dışı otoriteye başvurmaktır.
- Sonucu doğru çıkan bir akıl yürütmede hata olamayacağını düşünmek; hata, sonucun gerekçeyle desteklenmemesidir.
- Akıl yürütme hatası: ikna edici görünen ama sonucu desteklemeyen akıl yürütme.
- Neyin kanıt olarak sunulduğuna bak: kişi, sayı, ün, birkaç örnek ya da sonucun kendisi.
- Bir hatayı göstermek sonucun yanlış olduğunu kanıtlamaz; yalnızca gerekçenin yetersizliğini gösterir.