Konu anlatımı
Bir akıl yürütmeyi değerlendirirken iki ayrı şeye bakılır: Önermeleri doğru mu, sonuç öncüllerden çıkıyor mu? Bu iki soru birbirinden bağımsızdır ve TYT'de en çok karıştırılan nokta budur. Bu alt başlıkta doğruluk ile geçerliliğin farkını ve sık sorulan durumları örnekleriyle göreceksin.
Doğruluk
Doğruluk, tek tek önermelerin özelliğidir. Bir önerme, bildirdiği durum gerçeklikte de öyleyse doğrudur, değilse yanlıştır: “Balina bir memelidir.” doğru, “Balina bir balıktır.” yanlış bir önermedir. Bir argüman için “doğru” ya da “yanlış” denmez; doğru ya da yanlış olan, argümanı oluşturan öncüller ve sonuçtur.
Geçerlilik
Geçerlilik, argümanın bütününe ait bir özelliktir ve biçimle ilgilidir. Bir argümanda öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun yanlış olması olanaksızsa argüman geçerlidir. Geçerliliği sınarken öncüllerin gerçekten doğru olup olmadığına bakılmaz; “Öncüller doğru olsaydı sonuç zorunlu olarak doğru olur muydu?” diye sorulur. Geçerli bir argümanın güvencesi şudur: Öncüllerin hepsi doğruysa sonuç da doğrudur.
Sık sorulan dört durum
Geçerlilik ve doğruluk birbirinden bağımsız olduğu için şu durumların hepsi görülebilir. Görülmeyen tek durum, geçerli bir argümanda öncüllerin hepsi doğruyken sonucun yanlış olmasıdır.
- Geçerli, öncüller ve sonuç doğru: “Bütün kediler memelidir. Van kedisi bir kedidir. Öyleyse Van kedisi memelidir.”
- Geçerli, bir öncül ve sonuç yanlış: “Bütün balıklar uçar. Sazan bir balıktır. Öyleyse sazan uçar.”
- Geçerli, öncüller yanlış ama sonuç doğru: “Bütün balıklar memelidir. Yunus bir balıktır. Öyleyse yunus memelidir.”
- Geçersiz, öncüller ve sonuç doğru: “Bütün arılar böcektir. Bal arısı bir böcektir. Öyleyse bal arısı bir arıdır.”
Geçersizlik nasıl gösterilir?
Bir argümanın geçersiz olduğunu göstermenin yolu, aynı biçimde kurulmuş, öncülleri doğru ama sonucu yanlış bir örnek bulmaktır. “Bütün arılar böcektir. Karınca bir böcektir. Öyleyse karınca bir arıdır.” argümanı bal arısı örneğiyle aynı biçimdedir; öncülleri doğru, sonucu yanlıştır. Demek ki bu biçim doğru öncüllerden yanlış sonuca götürebilmektedir; öyleyse geçersizdir. Bal arısı örneğinde sonucun doğru çıkması, biçimin geçerli olduğunu göstermez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bütün gezegenler yuvarlaktır. Futbol topu yuvarlaktır. Öyleyse futbol topu bir gezegendir.” argümanını geçerlilik ve doğruluk bakımından değerlendiriniz.
Çözüm. İki öncül de doğrudur; sonuç ise yanlıştır. Geçerli bir argümanda doğru öncüllerden yanlış sonuç çıkamayacağına göre bu argüman geçersizdir. Kusur biçimdedir: Gezegenlerin yuvarlak olması, yuvarlak olan her şeyin gezegen olduğunu göstermez. Birinci öncül “Bütün yuvarlak şeyler gezegendir.” demiş olsaydı sonuç çıkardı; ama o zaman da öncül yanlış olurdu.
Örnek 2. Bir öğrenci şöyle der: “Bu argümanın sonucu doğru, öyleyse argüman geçerlidir.” Bir başkası şöyle der: “Bu argümanın bir öncülü yanlış, öyleyse sonucu da yanlıştır.” İki düşünceyi değerlendiriniz.
Çözüm. İkisi de yanlıştır. Doğru bir sonuca geçersiz bir argümanla da varılabilir: “Bütün arılar böcektir. Bal arısı bir böcektir. Öyleyse bal arısı bir arıdır.” argümanının sonucu doğrudur ama biçimi geçersizdir. Yanlış bir öncülden de doğru sonuç çıkabilir: “Bütün balıklar memelidir. Yunus bir balıktır. Öyleyse yunus memelidir.” Geçerliliğin verdiği tek güvence, öncüllerin hepsi doğruysa sonucun da doğru olmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Geçerliliği doğrulukla aynı saymak; geçerlilik argümanın biçimine, doğruluk önermelere aittir.
- Sonucu doğru olan her argümanı geçerli sanmak.
- Yanlış öncül bulunan argümanın sonucunu kesinlikle yanlış saymak.
- Geçerli argümanın öncüllerinin de doğru olmak zorunda olduğunu düşünmek.
- Önerme doğru ya da yanlış, argüman geçerli ya da geçersiz olur.
- Geçerlilik sınaması: Öncüller doğru olsaydı sonuç zorunlu olarak doğru olur muydu?
- Görülmeyen tek durum: geçerli argüman, doğru öncüller, yanlış sonuç.
- Geçersizliği göstermek için aynı biçimde, öncülleri doğru ve sonucu yanlış bir örnek bul.