Konu anlatımı
Bir görüşün felsefi değer taşıması için yalnızca ileri sürülmesi yetmez; kendi içinde tutarlı olması ve gerekçelerle desteklenmesi gerekir. Bu alt başlıkta tutarlılık ve çelişiklik kavramlarını, gerçeklik ile doğruluğun farkını, temellendirmenin ne olduğunu ve dilin doğru kullanımının akıl yürütmedeki yerini göreceksin.
Tutarlılık ve çelişiklik
Tutarlılık, bir kişinin savunduğu düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi, hepsinin birlikte doğru olabilmesidir. Çelişiklik ise bir önerme ile onun değilinin birlikte ileri sürülmesidir: “Bütün insanlar eşittir.” diyen biri “Bazı insanlar doğuştan üstündür.” görüşünü de savunursa çelişkiye düşer. Çelişen iki önerme birlikte doğru olamaz. Tutarlı olmak doğru olmayı garanti etmez; baştan sona tutarlı bir masal da yazılabilir. Ama tutarsız bir görüşün bütünüyle doğru olması olanaksızdır.
Gerçeklik ve doğruluk
Gerçeklik, var olan şeylerin ve olup bitenlerin kendisidir; insanın onlar hakkında ne düşündüğüne bağlı değildir. Doğruluk ise bir önermenin özelliğidir: Önerme gerçekliğe uygunsa doğrudur. Bahçedeki ağaç gerçektir; “Bahçede bir ağaç var.” önermesi ise doğrudur. Ağaç için “doğru”, önerme için “gerçek” denmez. Kısaca gerçeklik varlığa, doğruluk bilgiye ve önermeye aittir.
Temellendirme
Temellendirme, bir görüşün neden kabul edilmesi gerektiğini gerekçelerle göstermektir. “Ben böyle düşünüyorum.” ya da “Herkes böyle diyor.” bir temellendirme değildir. Felsefede temellendirme akıl yürütmeyle, bilimde gözlem ve deneyle yapılır. Bir görüşü sorgularken şunlar sorulur: Dayandığı gerekçeler doğru mu? Gerekçeler sonucu gerçekten destekliyor mu? Görüş kendi içinde ve savunanın öteki görüşleriyle tutarlı mı? Karşı örnekler var mı?
Dilin doğru kullanımı
Düşünceler dille kurulur; bu yüzden belirsiz ya da çok anlamlı sözcükler akıl yürütmeyi bozar. Bir sözcük aynı argümanda iki farklı anlamda kullanılırsa sonuç yalnızca görünüşte çıkar: “Yüz bir sayıdır. Her insanın bir yüzü vardır. Öyleyse her insanın bir sayısı vardır.” Birçok tartışma da tarafların aynı sözcüğe farklı anlamlar yüklemesinden doğar. Bu yüzden felsefede önce kavramlar tanımlanır: “Özgürlük derken neyi kastediyoruz?”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir yazar kitabının başında “İnsan hiçbir konuda doğruyu bilemez.” der; sonunda ise “Bu kitapta anlattıklarım kesin doğrulardır.” diye yazar. Yazarın görüşlerini değerlendiriniz.
Çözüm. Yazarın ilk yargısı doğru bilginin olanaksız olduğunu, ikinci yargısı ise kendi anlattıklarının kesin doğru olduğunu bildirir. İki yargı birlikte doğru olamaz: İnsan hiçbir konuda doğruyu bilemiyorsa yazar da bilemez. Yazar birbiriyle bağdaşmayan iki önermeyi birlikte savunduğu için çelişkiye düşmüştür; görüşleri tutarsızdır.
Örnek 2. “Kardeşim ‘Kütüphane bugün açık.’ dedi; gittim, kapalıydı.” Bu örnekte gerçek olan nedir, yanlış olan nedir?
Çözüm. Kütüphanenin kapalı olması bir durumdur, yani gerçekliğin kendisidir; ona doğru ya da yanlış denmez. “Kütüphane bugün açık.” cümlesi ise bir önermedir ve gerçekliğe uymadığı için yanlıştır. Örnek, doğruluk ve yanlışlığın önermelere, gerçekliğin ise var olan duruma ait olduğunu gösterir. Önermenin yanlış çıkması gerçekliği değiştirmez.
Sık yapılan hatalar
- Tutarlı olan her görüşü doğru saymak; tutarlılık doğruluk için gereklidir ama yeterli değildir.
- Gerçeklik ile doğruluğu aynı anlamda kullanmak.
- “Çoğunluk böyle düşünüyor.” demeyi temellendirme sanmak.
- Bir sözcüğün argüman içinde anlam değiştirdiğini fark etmemek.
- Tutarlılık: düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi.
- Çelişen iki önerme birlikte doğru olamaz.
- Gerçeklik varlığa, doğruluk önermeye aittir.
- Temellendirme: bir görüşü gerekçelerle desteklemek.