Konu anlatımı
Stoacılık, mutluluğu dış koşullara değil, insanın kendi tutumuna bağlayan bir ahlak öğretisidir. MÖ 300 dolaylarında Atina'da Kıbrıslı Zenon tarafından kurulmuş, Roma döneminde Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius ile sürmüştür. TYT'de Stoacılık çoğunlukla tanımı ve Epikuros'la farkı üzerinden sorulur. Bu alt başlıkta temel ilkelerini göreceksin.
Doğaya ve akla uygun yaşamak
Stoacılara göre evren, logos adı verilen akla uygun bir düzenle yönetilir; olup biten her şey bu düzenin zorunlu bir parçasıdır. İnsan da akıl sahibi bir varlık olarak bu düzenin parçasıdır. Erdemli ve mutlu yaşamak, doğaya ve akla uygun yaşamak demektir. Stoacılar için gerçek iyi yalnızca erdemdir; sağlık, zenginlik ve ün ne iyi ne kötüdür, önemli olan insanın onlar karşısındaki tutumudur.
Elimizde olan ve olmayan
Epiktetos'a göre bazı şeyler bizim elimizdedir, bazıları değildir. Düşüncelerimiz, isteklerimiz ve yargılarımız elimizdedir; bedenimiz, malımız, ünümüz ve başımıza gelen olaylar elimizde değildir. İnsanı üzen olayların kendisi değil, onlar hakkındaki yargısıdır. Mutluluğun yolu, elimizde olmayanı değiştirmeye uğraşmak yerine onu kabul etmek ve çabayı elimizde olana, yani kendi tutumumuza yöneltmektir.
Tutkulardan arınma
Stoacılar korku, öfke, hırs ve aşırı üzüntü gibi tutkuları aklın yanlış yargılarından doğan sarsıntılar olarak görür. Bilge kişi bu tutkulardan arınmıştır; hiçbir olay onun iç dengesini bozamaz. Bu duruma apatheia denir. Apatheia duygusuzluk ya da kayıtsızlık değil, tutkuların insanı yönetmemesidir. Stoacılar ayrıca bütün insanların akıl bakımından eşit olduğunu ve insanın dünya yurttaşı olduğunu savunur.
Epikuros ile karşılaştırma
İki öğreti de aynı çağda doğmuştur ve ikisi de ruh dinginliğini amaçlar; ama dayanakları farklıdır. Epikuros için iyi hazdır ve dinginlik acıdan uzak kalmakla sağlanır. Stoacılar için iyi erdemdir; haz bir amaç olamaz ve dinginlik tutkuları yenmekle sağlanır. Epikuros evrende bir amaç ve yazgı görmez; Stoacılar her şeyin akla uygun bir düzene göre gerçekleştiğine inanır ve bu düzene gönül rızasıyla uymayı öğütler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Uçağı hava koşulları yüzünden iptal edilen iki yolcudan biri görevlilere bağırır ve bütün gününü öfkeyle geçirir. Öteki “Havayı ben değiştiremem; ama bu bekleyişi nasıl geçireceğime ben karar veririm.” der ve çantasından kitabını çıkarır. İkinci yolcunun tutumu hangi ahlak öğretisine uygundur?
Çözüm. İkinci yolcu, elinde olmayan şeyi, yani hava koşullarını ve iptali kabul etmiş; çabasını elinde olana, kendi tutumuna yöneltmiştir. Olayın kendisinin değil, olaya ilişkin yargının insanı üzdüğü düşüncesi ve elimizde olan ile olmayanı ayırma Stoacılığın, özellikle Epiktetos'un öğretisidir. Birinci yolcu ise değiştiremeyeceği bir şey yüzünden tutkusuna, öfkeye yenilmiştir.
Örnek 2. “Mutluluk, acı vermeyen sade hazlarla sağlanan iç huzurdur.” ve “Mutluluk hazda değil, aklın buyruğuna uygun, erdemli yaşamdadır; haz peşinde koşan huzur bulamaz.” yargıları hangi öğretilere aittir?
Çözüm. Birinci yargı mutluluğu hazza, ama ölçülü ve acı vermeyen hazza bağlar; bu Epikuros'un görüşüdür. İkinci yargı hazzı amaç olmaktan çıkarır, mutluluğu akla uygun ve erdemli yaşamda bulur; bu Stoacılığın görüşüdür. İki öğreti de iç huzuru amaçlar; ama Epikuros ona hazları akılla seçerek, Stoacılar tutkuları yenerek ulaşmayı önerir.
Sık yapılan hatalar
- Stoa okulunun kurucusu Kıbrıslı Zenon'u, paradokslarıyla bilinen Elealı Zenon ile karıştırmak.
- Apatheiayı duygusuzluk ve umursamazlık sanmak; tutkuların insanı yönetmemesi demektir.
- Stoacılığı hiçbir şey yapmadan olanı beklemek olarak anlamak; Stoacı, elinde olan konusunda bütün çabasını gösterir.
- Stoacılık: Doğaya ve akla uygun yaşa; tek iyi erdemdir.
- Elinde olanı değiştir, elinde olmayanı kabul et (Epiktetos).
- Epikuros hazzı, Stoa erdemi temel alır; ikisi de ruh dinginliğini amaçlar.