Konu anlatımı
Francis Bacon'a göre doğayı doğru bilmenin önündeki en büyük engel, zihnin kendi ön yargılarıdır. Bacon bu yanıltıcı eğilimlere idol (put) adını verir ve dört türünü ayırır. TYT'de bir örnek olay verilir ve hangi idole karşılık geldiği sorulur. Bu alt başlıkta dört idolü, ayırt edici ipuçlarıyla göreceksin.
Bacon'ın amacı
Bacon, Novum Organum adlı eserinde bilimin yöntemini yeniden kurmak ister. Ona göre o güne kadarki bilgi, gözleme değil eski düşünürlerin sözlerine ve aceleyle yapılmış genellemelere dayanmaktadır. Doğru bilgi için iki şey gerekir: Önce zihin idollerden temizlenmeli, sonra doğa sabırla gözlemlenmeli ve deneylerle sınanarak adım adım genellemelere varılmalıdır. Bacon bu ikinci adıma tümevarım yöntemi der.
Dört idol
Bacon'ın ayırdığı yanılgı kaynakları şunlardır:
- Soy idolleri: İnsan türünün doğasından kaynaklanır ve herkeste ortaktır. Doğada gerçekte olandan daha çok düzen görmek, kendi görüşünü destekleyen örnekleri seçip karşı örnekleri gözden kaçırmak bunlardandır.
- Mağara idolleri: Kişinin kendi yapısından, yetiştiği çevreden, aldığı eğitimden ve alışkanlıklarından kaynaklanır; kişiden kişiye değişir.
- Çarşı-pazar idolleri: İnsanların birbiriyle iletişiminden, sözcüklerin yanlış, belirsiz ya da karşılığı olmayan biçimde kullanılmasından kaynaklanır.
- Tiyatro idolleri: Geçmişten gelen felsefe sistemlerinin, kuramların ve otoritelerin sorgulanmadan benimsenmesinden kaynaklanır.
Nasıl ayırt edilir?
Yanılgının kaynağını sor. Yanılgı bütün insanlarda görülen bir eğilimse soy idolüdür. Kişinin ailesinden, çevresinden ya da kendi mizacından geliyorsa mağara idolüdür. Bir sözcüğün ya da adın yanıltmasından doğuyorsa çarşı-pazar idolüdür. Ünlü bir düşünürün, yerleşmiş bir öğretinin ya da geleneğin otoritesine dayanıyorsa tiyatro idolüdür. En sık karıştırılan ikili mağara ve tiyatrodur: Birincisi kişisel yetişmeye, ikincisi kabul görmüş öğretilere bağlıdır.
Bacon'ın yeri
Bacon, bilginin amacının doğaya egemen olmak ve insan yaşamını iyileştirmek olduğunu savunur; “Bilgi güçtür.” sözü ona atfedilir. Deney ve gözlemi öne çıkardığı için modern deneysel bilimin ve empirizmin öncülerinden sayılır. İdoller öğretisi bugün de geçerliliğini korur; çünkü bilim insanının da ön yargıları olabileceğini ve yöntemin bu ön yargılara karşı bir önlem olduğunu hatırlatır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir tıp öğrencisi, yüzyıllar önce yaşamış ünlü bir hekimin kitabında yazan bir bilgiyi, kendi yaptığı gözlem bunun tersini gösterdiği hâlde doğru saymayı sürdürür: “O yanılmış olamaz, yanılan benim gözümdür.” Bu yanılgı hangi idole örnektir?
Çözüm. Öğrenci kendi gözlemini değil, saygın bir otoritenin sözünü ölçü almaktadır. Yanılgının kaynağı insan doğası, kişisel yetişme ya da dil değil, geçmişten gelen bir öğretinin sorgulanmadan benimsenmesidir. Bacon bu tür yanılgılara tiyatro idolleri der. Ona göre bilgide son sözü otorite değil, gözlem ve deney söylemelidir.
Örnek 2. Bir kişi, gördüğü bir rüyanın ertesi gün gerçekleştiğini fark edince rüyalarının geleceği haber verdiğine inanır; gerçekleşmeyen yüzlerce rüyasını ise hiç hatırlamaz. Bu yanılgı hangi idole örnektir?
Çözüm. Kişi inancını destekleyen tek örneği dikkate almakta, onunla çelişen çok sayıda örneği gözden kaçırmaktadır. Bu eğilim belli bir kişiye ya da çevreye özgü değildir; bütün insanlarda görülen ortak bir eğilimdir. Bacon insan doğasından kaynaklanan bu tür yanılgılara soy idolleri der. Bilimsel yöntemin karşı örnek aramayı zorunlu kılması, bu eğilime karşı bir önlemdir.
Sık yapılan hatalar
- Mağara idolleri ile tiyatro idollerini karıştırmak; mağara kişisel yetişmeden, tiyatro otorite sayılan öğretilerden gelir.
- Soy idollerini kişinin ailesinden gelen yanılgılar sanmak; “soy” burada insan soyu, yani insan türü demektir.
- Çarşı-pazar idollerini söylentiye inanmak sanmak; kaynak, dilin ve sözcüklerin yanıltmasıdır.
- Soy: insan doğası. Mağara: kişisel yetişme. Çarşı-pazar: dil. Tiyatro: otorite ve öğretiler.
- Bacon'a göre önce zihin idollerden arınmalı, sonra gözlem ve deneyle tümevarıma gidilmelidir.
- Eseri: Novum Organum.