Konu anlatımı
Bilim yasalarını gözlemlerden genelleme yaparak, yani tümevarımla kurar. Peki bugüne kadar hep böyle olmuş olması, bundan sonra da böyle olacağını gösterir mi? Bu soru tümevarım sorunu diye anılır ve David Hume'un adıyla bilinir. Bu alt başlıkta sorunun ne olduğunu, neden çözülmesinin güç olduğunu ve ona verilen yanıtları göreceksin.
Sorun nedir?
Tümevarımda öncüller gözlenmiş durumları, sonuç ise gözlenmemiş durumları da kapsar: “Bugüne kadar bırakılan her taş yere düştü; öyleyse bırakılan her taş yere düşer.” Sonuç öncüllerden fazlasını söylediği için öncüller doğru olsa bile sonuç yanlış çıkabilir. Gözlem sayısını artırmak bu boşluğu kapatmaz; bin gözlem de milyon gözlem de sonsuz sayıdaki olası durumun yalnızca bir bölümüdür.
Hume'un itirazı
Hume'a göre tümevarıma güvenimiz, doğanın düzenli olduğu, yani geleceğin geçmişe benzeyeceği varsayımına dayanır. Bu varsayımın kendisi nasıl temellendirilir? Akıl yürütmeyle kanıtlanamaz; çünkü doğanın yarın farklı işlemesi bir çelişki içermez. Deneyle de kanıtlanamaz; çünkü “Bugüne kadar hep düzenliydi, öyleyse yine düzenli olacak.” demek, kanıtlanmak isteneni kullanmaktır. Hume'a göre bu güvenin kaynağı akıl değil, alışkanlıktır.
Bilim için sonucu
Tümevarım sorunu bilimi değersiz kılmaz; ama bilimsel yasaların mantıksal olarak kanıtlanmış kesin doğrular olmadığını gösterir. Bilimsel genellemeler, eldeki gözlemlerin desteklediği en iyi açıklamalardır ve yeni bir gözlemle çürütülebilir. Bertrand Russell bu durumu bir tavuk örneğiyle anlatır: Her sabah kendisine yem veren çiftçiyi gören tavuk, yarın da yem verileceğini bekler; oysa bir sabah çiftçi onu kesmeye gelir.
Popper'ın yanıtı
Karl Popper'a göre bilim aslında tümevarımla ilerlemez; bu yüzden tümevarımın haklı çıkarılmasına da gerek yoktur. Bilim insanı gözlem biriktirip genelleme yapmaz; cesur bir tahmin öne sürer ve onu çürütmeye çalışır. Kuramlar doğrulanamaz; yalnızca sınamalara dayanabilir ya da yanlışlanır. Evrensel bir önermeyi sayısız gözlem doğrulayamaz; ama tek bir karşı örnek yanlışlayabilir. Bu görüş yanlışlanabilirlik başlığında ele alınır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir vadideki köyün yaşlıları şöyle der: “Dedelerimizin zamanından beri bu dere hiç taşmadı; evlerimizi dere kıyısına yapmamızda bir sakınca yok.” Bir mühendis ise “Yüz yıldır taşmamış olması, yüz birinci yıl taşmayacağını kanıtlamaz.” diye karşılık verir. Mühendisin itirazı neyi sorgular?
Çözüm. Köyün yaşlıları geçmişteki gözlemlerden geleceğe ilişkin kesin bir sonuç çıkarmaktadır; bu bir tümevarımdır. Mühendis, sınırlı sayıdaki geçmiş gözlemin gelecekteki durumu güvence altına almadığını söylemektedir. İtirazı, gözlemlerin doğruluğunu değil, gözlemlerden genel ve kesin bir yargıya geçişi sorgular. Bu, Hume'un ortaya koyduğu tümevarım sorunudur: Tümevarımın sonucu olasıdır, zorunlu değildir.
Örnek 2. “Tümevarım şimdiye kadar hep işe yaradı; öyleyse güvenilir bir yöntemdir.” savunması tümevarım sorununu çözer mi?
Çözüm. Çözmez. Savunma, tümevarımın geçmişteki başarılarından gelecekte de başarılı olacağı sonucuna varmaktadır; bu da bir tümevarımdır. Tümevarımın güvenilirliğini tümevarım kullanarak göstermek, kanıtlanması gereken şeyi öncül olarak kullanmak demektir; akıl yürütme döngüseldir. Hume'un göstermek istediği tam olarak budur: Tümevarıma güvenimiz mantıksal bir kanıta değil, alışkanlığa dayanır.
Sık yapılan hatalar
- Tümevarım sorununu “tümevarım yanlıştır, kullanılmamalıdır” biçiminde anlamak; sorun, sonucun kesin olmamasıdır.
- Gözlem sayısı yeterince artarsa genellemenin kanıtlanacağını düşünmek.
- Tümevarım sorununu Bacon'a bağlamak; Bacon tümevarımı savunur, sorunu ortaya koyan Hume'dur.
- Tümevarım sorunu: Sınırlı gözlemden evrensel yargıya geçişin mantıksal güvencesi yoktur.
- Hume: Geleceğin geçmişe benzeyeceği beklentisi alışkanlığa dayanır.
- Popper: Kuramlar doğrulanamaz, ancak yanlışlanabilir.