Konu anlatımı
Taklit kuramı sanatın ölçüsünü dış dünyada arar. 19. yüzyıldan başlayarak etkili olan kuramlar ise ölçüyü sanatçının iç dünyasına taşır: Sanat bir şeyi yansıtmaz, bir şeyi dile getirir. TYT'de dışavurum ve duygu aktarımı çoğunlukla taklitle karşılaştırılarak sorulur. Bu alt başlıkta bu kuramları ve aralarındaki ince farkı göreceksin.
Dışavurum kuramı
Dışavurum (ifade) kuramına göre sanat eseri, sanatçının duygularının, sezgilerinin ve iç yaşantısının bir biçim kazanarak dışa vurulmasıdır. Önemli olan eserin dış gerçekliğe benzemesi değil, sanatçının iç dünyasını ne ölçüde açık ve özgün biçimde ortaya koyduğudur. Bu yüzden gerçekte var olmayan bir manzaranın resmi ya da hiçbir şeyi betimlemeyen bir ezgi de sanat eseridir. Kuram, sanatçının yaratıcılığını ve özgünlüğünü öne çıkarır.
Croce: sezgi ve anlatım
İtalyan filozof Benedetto Croce'ye göre sanat sezgidir ve sezgi ile anlatım (ifade) aynı şeydir: Sanatçı bir duyguyu ya da izlenimi zihninde açık bir imgeye dönüştürdüğünde sanat eseri oluşmuş demektir. Tuvale ya da kâğıda aktarma, bu iç anlatımın yalnızca dışarıya geçirilmesidir. Croce'ye göre sanat kavramsal bilgi değildir, yarar gözetmez ve ahlaki bir amaç taşımaz; kendine özgü bir bilme biçimidir.
Tolstoy: duygu aktarımı
Lev Tolstoy, Sanat Nedir? adlı eserinde sanatı insanlar arasında bir iletişim yolu olarak tanımlar. Sanatçı yaşadığı bir duyguyu çizgi, renk, ses ya da sözcüklerle öyle anlatır ki eseri izleyen, dinleyen ya da okuyan kişi de aynı duyguyu yaşar. Tolstoy buna duygunun bulaşması der. Bir eserin değeri, aktardığı duygunun içtenliğine ve ne kadar çok insana ulaşabildiğine bağlıdır. Teknik ustalık, duygu aktarılmıyorsa eseri sanat yapmaz.
Karşılaştırma
Bu kuramları birbirinden ve taklitten ayıran noktalar şunlardır:
- Taklit kuramında ölçü dış gerçekliğe uygunluk, dışavurumda sanatçının iç dünyasının anlatımıdır.
- Croce'de eser sanatçının zihninde tamamlanır; izleyicinin tepkisi belirleyici değildir.
- Tolstoy'da izleyici vazgeçilmezdir; duygu karşıya geçmiyorsa sanat gerçekleşmemiştir.
- Yaratma kuramıyla ortak nokta: Sanatçı var olanı kopyalamaz, yeni bir şey ortaya koyar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğretmen, savaş yıllarını yaşamış bir ressamın soyut tablosunu öğrencilerine gösterir. Tabloda tanınabilir hiçbir nesne yoktur; yalnızca koyu renkli, sert fırça darbeleri vardır. Öğrencilerden biri “Hiçbir şeye benzemiyor; bu sanat olamaz.” der. Bir başkası “Bir şeye benzemesi gerekmiyor; ressamın yaşadığı sıkıntı bu renklerde dile gelmiş.” der. İki öğrencinin görüşü hangi kuramlara dayanır?
Çözüm. Birinci öğrenci eserin sanat olup olmadığına dış gerçekliğe benzerliğine bakarak karar vermektedir; bu taklit kuramıdır. İkinci öğrenci eserin değerini sanatçının iç dünyasını dile getirmesinde bulur; bu dışavurum kuramıdır. Soyut sanat, taklit kuramının açıklamakta zorlandığı, dışavurum kuramının ise kolayca açıkladığı bir örnektir.
Örnek 2. Bir besteci, yalnızca kendisinin anlayabileceği kadar karmaşık bir eser yazar; eseri dinleyen hiç kimse bir şey hissetmez. Bu eser Croce'ye ve Tolstoy'a göre nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Croce'ye göre sanat, sanatçının sezgisinin zihninde anlatım kazanmasıdır; besteci duygusunu açık bir biçime kavuşturduysa eser sanat eseridir, başkalarının ne hissettiği belirleyici değildir. Tolstoy'a göre ise sanat duygu aktarımıdır; eser dinleyende hiçbir duygu uyandırmıyorsa aktarım gerçekleşmemiştir ve eser sanat olma amacına ulaşmamıştır. İki kuramı ayıran, izleyicinin sanattaki yeridir.
Sık yapılan hatalar
- Dışavurum kuramını taklit kuramıyla karıştırmak; birinde iç dünya, ötekinde dış gerçeklik ölçüdür.
- Tolstoy'da teknik ustalığı sanatın ölçütü saymak; ölçüt duygunun içtenlikle aktarılmasıdır.
- Croce ile Tolstoy'u aynı saymak; Croce'de eser sanatçıda tamamlanır, Tolstoy'da izleyiciye ulaşmalıdır.
- Dışavurum: Sanat, sanatçının iç dünyasının anlatımıdır.
- Croce: Sanat sezgidir; sezgi ile anlatım aynıdır.
- Tolstoy: Sanat, duygunun başkalarına geçirilmesidir.