Konu anlatımı
Kant, Yargı Gücünün Eleştirisi adlı eserinde “Bu güzeldir.” yargısının nasıl bir yargı olduğunu inceler. Vardığı sonuç, estetiğin en etkili görüşlerinden biri olmuştur: Güzel karşısındaki hoşlanma çıkarsızdır. TYT'de bu görüş çoğunlukla aynı nesneye farklı amaçlarla bakan kişiler üzerinden sorulur. Bu alt başlıkta Kant'ın estetik yargıya ilişkin saptamalarını göreceksin.
Çıkarsız hoşlanma
Kant'a göre bir şeyi güzel bulduğumuzda ondan hiçbir çıkar beklemeyiz. Çıkar, nesnenin var olmasına ya da ona sahip olmaya duyulan ilgidir. Aç bir insanın önündeki yemeğe duyduğu ilgi çıkarlıdır; bir tablonun önünde duran kişinin hoşlanması ise tablonun kimin olduğuna, kaç para ettiğine ya da ne işe yaradığına bağlı değildir. Estetik hoşlanma, nesnenin yalnızca seyredilmesinden doğar.
Güzel, hoş ve iyi
Kant üç tür hoşlanmayı birbirinden ayırır:
- Hoş: Duyuları doyurur ve bir isteği karşılar; kişiye özeldir. “Bu yemek bana göre lezzetli.” denir; başkasının katılması beklenmez.
- İyi: Bir kavrama ve amaca bağlıdır; bir şeyin iyi olduğunu söylemek için onun ne olduğunu ve neye yaradığını bilmek gerekir.
- Güzel: Ne bir isteği doyurur ne de bir amaca hizmet eder; çıkarsız ve özgür bir hoşlanmanın nesnesidir.
Öznel ama genel geçer
Estetik yargı bir bilgi yargısı değildir; nesnenin bir özelliğini değil, öznenin duyduğu hoşlanmayı dile getirir. Bu yüzden özneldir ve kanıtla kimseye kabul ettirilemez. Yine de “Bu güzeldir.” diyen kişi “Bana göre güzel.” demez; herkesin kendisine katılmasını bekler. Kant bunu, hoşlanmanın kişisel bir çıkara değil, bütün insanlarda ortak olan yetilerin uyumuna dayanmasıyla açıklar. Estetik yargı böylece öznel, ama genel geçerlik iddiası taşıyan bir yargıdır.
Kavramsız ve amaçsız amaçlılık
Kant'a göre güzel, kavram olmaksızın hoşa gider: Bir çiçeği güzel bulmak için onun türünü ya da işlevini bilmek gerekmez. Güzel nesnede parçalar sanki bir amaca göre düzenlenmiş gibi uyumludur; ama bu düzenin hizmet ettiği belirli bir amaç yoktur. Kant buna amaçsız amaçlılık der. Güzel sanatların yaratıcısı olan deha ise sanata kuralını veren doğal yetenektir; deha öğrenilmez ve taklit edilemez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kuyumcu, vitrindeki eski bir gerdanlığa bakarken önce altının ayarını ve gramını, sonra kaça satabileceğini düşünür. Akşam dükkânı kapatırken aynı gerdanlığa bir kez daha bakar; bu kez taşların dizilişindeki uyum gözüne çarpar ve bir süre öylece seyreder. Kant'a göre bu iki bakıştan hangisi estetiktir?
Çözüm. İlk bakışta kuyumcunun ilgisi gerdanlığın maddi değerine ve sağlayacağı kazanca yöneliktir; bu çıkarlı bir ilgidir. İkinci bakışta ise gerdanlıktan bir yarar beklememekte, yalnızca görünüşünden hoşlanmaktadır. Kant'a göre estetik hoşlanma çıkarsızdır; bu yüzden estetik olan ikinci bakıştır. Örnek, aynı kişinin aynı nesneye hem çıkarlı hem çıkarsız yaklaşabileceğini gösterir: Estetik olan nesne değil, ona yönelme biçimidir.
Örnek 2. Bir kişi “Bana göre en güzel renk mavidir.” der; bir başkası bir senfoni için “Bu eser güzeldir.” der. Kant bu iki yargıyı nasıl ayırır?
Çözüm. Birinci yargıda kişi kendi duyusal beğenisini dile getirmekte ve bunu “bana göre” diyerek kendisiyle sınırlamaktadır; Kant buna hoş olana ilişkin yargı der ve başkalarının katılması beklenmez. İkinci yargıda ise “bana göre” denmez; kişi eserin güzel olduğunu söylerken herkesin aynı yargıya varmasını bekler. Bu, güzele ilişkin estetik yargıdır: Öznel bir hoşlanmaya dayanır, ama genel geçerlik iddiası taşır.
Sık yapılan hatalar
- Çıkarsız hoşlanmayı ilgisizlik ya da umursamazlık sanmak; kastedilen, yarar ve sahiplik beklentisinin olmamasıdır.
- Kant'ta estetik yargıyı nesnel bir bilgi yargısı saymak; yargı özneldir.
- Kant'ta estetik yargıyı tümüyle kişisel saymak; yargı herkesin katılımını ister.
- Güzel ile hoşu aynı saymak; hoş kişiye özeldir, güzel genel geçerlik ister.
- Kant: Güzel karşısındaki hoşlanma çıkarsızdır.
- Hoş kişiye özeldir, iyi bir amaca bağlıdır, güzel çıkarsızdır.
- Estetik yargı öznel, kavramsız, ama genel geçerlik iddialıdır.
- Eseri: Yargı Gücünün Eleştirisi.