Konu anlatımı
İnsanlar evreni ve yaşamı her zaman merak etmiştir; ama bu merakın akla dayalı, sistemli bir araştırmaya dönüşmesi belli bir yerde ve zamanda gerçekleşmiştir. TYT'de felsefenin nerede, neden orada ve nasıl başladığı sorulur. Bu alt başlıkta mitostan logosa geçişi, İyonya'nın koşullarını ve ilk filozofu göreceksin.
Mitostan logosa
Felsefeden önce doğa olayları mitoslarla, yani tanrıların ve doğaüstü güçlerin öyküleriyle açıklanıyordu: Şimşek bir tanrının öfkesi, mevsimler bir tanrıçanın yası sayılıyordu. Mitolojik açıklama sorgulanmaz, kuşaktan kuşağa aktarılır. Felsefi açıklama ise logosa, yani akla ve gerekçeye dayanır; doğayı yine doğanın içindeki bir nedenle açıklar ve eleştiriye açıktır. Bu değişime “mitostan logosa geçiş” denir.
Neden İyonya?
Sistemli felsefenin MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, özellikle Milet'te başladığı kabul edilir. Bu bölgeyi elverişli kılan koşullar şunlardır:
- Deniz ticareti ve refah: Liman kentleri zenginleşmiş, insanların düşünmeye ayıracak boş zamanı olmuştur.
- Kültürler arası etkileşim: Tüccarlar ve gezginler Mısır ile Mezopotamya'nın matematik ve gök bilimi birikimiyle tanışmıştır.
- Görece özgür düşünce ortamı: Düşünceyi sıkı biçimde denetleyen tek bir siyasi ya da dinî otorite yoktur.
- Farklı inançların karşılaşması: Değişik toplumların farklı mitoslarını tanımak, mitolojik açıklamaların sorgulanmasını kolaylaştırmıştır.
İlk filozof: Thales
Miletli Thales, Aristoteles'ten bu yana ilk filozof olarak anılır. Thales “Her şeyin kendisinden çıktığı ana madde nedir?” diye sormuş ve bu maddenin su olduğunu ileri sürmüştür. Yanıtı bugün geçerli sayılmaz; önemli olan sorunun ve açıklamanın biçimidir: Evrendeki çokluk tek bir ilkeye bağlanmış, açıklama doğaüstü güçlere değil doğal bir nedene dayandırılmıştır. Anaksimandros ve Anaksimenes de aynı soruyu sürdürmüş; bu üç düşünür Milet Okulu diye anılmıştır.
Felsefe öncesi birikim
Felsefe hiç yoktan doğmamıştır. Mezopotamya ve Mısır'da matematik, gök bilimi ve tıp alanında önemli bir birikim vardı; Hint, Çin ve İran'da da insan ve evren üzerine bilgelik öğretileri gelişmişti. Bu birikimin felsefe sayılıp sayılmayacağı tartışılır. Yaygın kabule göre İyonya'yı ayıran şey, bilginin yalnızca pratik yarar ya da inanç için değil, bilmek için ve akla dayanarak aranmasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir toplumda depremler “yer altındaki bir devin kıpırdaması” ile açıklanmaktadır. Bir düşünür ise depremi, yerin üzerinde durduğu suyun dalgalanmasına bağlar. İki açıklamayı karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci açıklama doğaüstü bir varlığa dayanır; sınanamaz ve sorgulanmadan aktarılır. Bu, mitolojik bir açıklamadır. İkinci açıklama yanlış olsa da depremi doğanın içindeki bir nedenle açıklar, gerekçe gösterir ve eleştirilip düzeltilebilir. Bu, akla dayalı bir açıklamadır. İkisi arasındaki fark mitostan logosa geçişi gösterir; belirleyici olan açıklamanın doğru çıkması değil, dayandığı yoldur.
Örnek 2. Bir tarihçi şunu yazar: “Milet'in limanına her mevsim başka ülkelerin gemileri yanaşırdı. Miletli bir tüccar, kendi kentinde yağmuru bir tanrının gönderdiğine inanılırken gittiği ülkede bambaşka bir tanrının adının anıldığını görürdü.” Bu gözlem felsefenin doğuşunu hangi yönden açıklar?
Çözüm. Gözlem, farklı toplumların aynı doğa olayını birbirinden farklı mitoslarla açıkladığını gösterir. Birbiriyle bağdaşmayan açıklamalarla karşılaşan kişi, hepsinin birden doğru olamayacağını fark eder ve “Asıl neden nedir?” diye sormaya başlar. Ticaretin sağladığı bu kültürel karşılaşma, mitolojik açıklamaların sorgulanmasını ve akla dayalı açıklama arayışını kolaylaştırmıştır. Örnek, felsefenin neden bir liman kentinde doğduğunu anlamaya yardım eder.
Sık yapılan hatalar
- Felsefenin Atina'da başladığını sanmak; ilk filozoflar İyonya'da, Milet'te yaşamıştır.
- Thales'i yanıtı yanlış olduğu için önemsiz görmek; önemli olan açıklamanın akla ve doğal nedene dayanmasıdır.
- Felsefe öncesi uygarlıkların birikimini yok saymak; İyonya bu birikimden yararlanmıştır.
- Felsefe MÖ 6. yüzyılda İyonya'da, Milet'te başlar; ilk filozof Thales'tir.
- Mitos sorgulanmaz ve doğaüstüne dayanır; logos akla ve gerekçeye dayanır.
- İyonya'nın koşulları: ticaret ve refah, kültürel etkileşim, görece özgür ortam.