Konu anlatımı
“Felsefe ne işe yarar?” sorusu felsefe kadar eskidir. Felsefe bir ürün ortaya koymaz, bir makine yapmaz; etkisi düşünme biçiminde görülür. TYT'de felsefenin bireye ve topluma katkısı çoğunlukla bir metinden çıkarım yaptırılarak sorulur. Bu alt başlıkta bu katkıları ayrı ayrı göreceksin.
Bireye katkısı
Felsefe bireye önce bir tutum kazandırır: Kendisine sunulan düşünceyi sorgulamadan kabul etmemek, gerekçe istemek ve gerekçe göstermek. Bu tutum insanı önyargılardan, kalıplaşmış düşüncelerden ve başkalarının yönlendirmesinden korur. Felsefe ayrıca insanın kendisini tanımasına yardım eder; Sokrates'e göre sorgulanmamış bir yaşam yaşanmaya değmez. Kavramları açık kullanma, tutarlı düşünme ve farklı görüşleri anlama becerisi de felsefeyle gelişir.
Topluma katkısı
Bireyleri sorgulayan bir toplumda farklı düşünceler bir tehdit değil, bir zenginlik olarak görülür; hoşgörü ve tartışma kültürü gelişir. Bugün doğal saydığımız pek çok düşünce filozofların tartışmalarından doğmuştur: Locke'un doğal haklar, Montesquieu'nün kuvvetler ayrılığı ve Rousseau'nun halk egemenliği düşünceleri, insan hakları bildirgelerini ve demokratik anayasaları etkilemiştir. Felsefe, toplumsal sorunların nedenlerini sorgulayarak değişimin de önünü açar.
Bilime, sanata ve kültüre katkısı
Bugün bağımsız olan bilimlerin çoğu başlangıçta felsefenin içinde yer alıyordu; fizik, psikoloji ve sosyoloji zamanla felsefeden ayrılarak kendi yöntemlerini geliştirdi. Felsefe bugün de bilimin kavramlarını, yöntemini ve etik sınırlarını tartışır. Sanatta güzelin ne olduğu, eğitimde nasıl bir insan yetiştirileceği, hukukta adaletin ölçütü gibi sorular da felsefi tartışmalarla biçimlenir. Felsefe böylece bir kültürün kendi üzerine düşünmesini sağlar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir genç, sosyal medyada çok paylaşılan bir iddiayı okuyunca hemen inanmaz; iddianın kaynağını, dayandığı kanıtı ve karşıt görüşleri araştırır. Bu tutum felsefenin bireye kazandırdığı hangi beceriyle ilgilidir?
Çözüm. Genç, bir düşünceyi yaygın olduğu için doğru saymamakta, onu kabul etmeden önce gerekçesini aramaktadır. Bu, felsefenin kazandırdığı eleştirel ve sorgulayıcı tutumdur. Bu tutum kişiyi yanlış bilgiden ve yönlendirmeden korur. Burada önemli olan iddiayı reddetmek değil, inceleyerek karar vermektir; eleştirel düşünme körü körüne karşı çıkmak anlamına gelmez.
Örnek 2. “Bir toplumda herkes aynı şeyi düşünüyorsa orada düşünceler sorgulanmıyor olabilir.” görüşünü felsefenin toplumsal işlevi açısından yorumlayınız.
Çözüm. Görüşe göre düşünce birliği, kimi zaman düşüncelerin sorgulanmadan benimsendiğini gösterir. Felsefe, bireylere farklı düşünebilme ve düşüncesini gerekçelendirme alışkanlığı kazandırarak toplumda görüş çeşitliliğini ve tartışma kültürünü besler. Farklı görüşlerin serbestçe tartışıldığı bir ortam, yanlışların fark edilmesini ve toplumun kendini yenilemesini kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Felsefeyi gündelik yaşamla ilgisi olmayan soyut bir uğraş sanmak.
- Eleştirel düşünmeyi her şeye karşı çıkmak olarak anlamak.
- Felsefenin yararını yalnızca somut ürünlerle ölçmek; etkisi düşünme biçimindedir.
- Bireye: sorgulama, gerekçelendirme, önyargıdan kurtulma, kendini tanıma.
- Topluma: hoşgörü, tartışma kültürü, insan hakları ve demokrasi düşüncesi.
- Bilimlerin çoğu felsefenin içinden doğmuş, zamanla ayrılmıştır.