Konu anlatımı
Felsefe tek bir konuyla sınırlı değildir; sorduğu sorulara göre dallara ayrılır. TYT'de bir soru ya da kısa bir metin verilir ve bunun felsefenin hangi dalıyla ilgili olduğu istenir. Bu alt başlıkta yedi temel dalı, her birinin sorularını ve eşleştirmeyi doğru yapmanın yolunu göreceksin.
Yedi temel dal
TYT kapsamındaki dallar ve temel soruları şunlardır:
- Varlık felsefesi (ontoloji): Varlık var mıdır? Evrenin ana maddesi nedir? Varlık değişir mi?
- Bilgi felsefesi (epistemoloji): Doğru bilgi mümkün müdür? Bilginin kaynağı, sınırı ve ölçütü nedir?
- Bilim felsefesi: Bilim nedir? Bilimsel yöntem nedir? Bilimsel bilgi kesin midir?
- Ahlak felsefesi (etik): İyi nedir? İnsan eylemlerinde özgür müdür? Evrensel bir ahlak yasası var mıdır?
- Din felsefesi: Tanrı var mıdır? Evren yaratılmış mıdır? Ruh ölümsüz müdür?
- Siyaset felsefesi: Devlet neden vardır? İktidar meşruluğunu nereden alır? İdeal bir düzen olabilir mi?
- Sanat felsefesi (estetik): Güzel nedir? Sanat eseri nedir? Estetik yargılar ortak mıdır?
Sık karıştırılan dallar
Varlık felsefesi “Ne vardır?”, bilgi felsefesi “Var olanı nasıl bilirim?” diye sorar; “Gerçeklik zihinden bağımsız mıdır?” sorusu varlığa, “Duyularıma güvenebilir miyim?” sorusu bilgiye aittir. Bilgi felsefesi bütün bilgi türlerini, bilim felsefesi yalnızca bilimsel bilgiyi inceler. Ahlak felsefesi bireyin eylemlerini, siyaset felsefesi toplumun düzenini ve yönetimi konu alır; “Adalet nedir?” sorusu iki dalda da sorulabilir.
Öteki dallar ve ortak nokta
Felsefenin dalları bu yedisiyle sınırlı değildir; dil felsefesi, tarih felsefesi, hukuk felsefesi ve eğitim felsefesi gibi alanlar da vardır. Doğru düşünmenin kurallarını inceleyen mantık ise felsefenin bütün dallarında kullanılan bir araçtır. Dalların ortak noktası yöntemdir: Hepsi kendi konusundaki en temel kavramları akıl yürüterek sorgular. Bir filozofun bir daldaki görüşü çoğu zaman öteki dallardaki görüşlerini de belirler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. Bir yasa adaletsizse ona uymak zorunda mıyız? II. Rüya ile uyanıklığı kesin olarak ayırabilir miyiz? III. Bir kuram kaç gözlemle kanıtlanmış sayılır? IV. Bir yapıtı sanat eseri yapan nedir?” Bu soruların ait olduğu felsefe dallarını belirleyiniz.
Çözüm. I. soru yasaya itaatin sınırını, yani yönetimle yurttaş arasındaki ilişkiyi sorar; siyaset felsefesine aittir. II. soru duyulara ve deneyime güvenilip güvenilemeyeceğini, yani doğru bilginin imkânını sorar; bilgi felsefesine aittir. III. soru bilimsel kuramların nasıl temellendirildiğini sorar; bilim felsefesine aittir. IV. soru sanat eserinin ölçütünü sorar; sanat felsefesine aittir.
Örnek 2. “Evrende gördüğümüz düzen bir amaca göre mi kurulmuştur, yoksa rastlantının sonucu mudur?” sorusu hangi dallarla ilişkilidir?
Çözüm. Soru evrenin yapısını ve onda bir amaç bulunup bulunmadığını araştırdığı için önce varlık felsefesinin sorusudur. Düzenden yola çıkılarak bir yaratıcının varlığı tartışıldığında ise din felsefesinin konusu olur. Bu örnek, aynı sorunun birden çok dalda ele alınabileceğini gösterir; sınavda karar verirken metnin hangi yönü öne çıkardığına bakılır.
Sık yapılan hatalar
- Bilgi felsefesi ile bilim felsefesini aynı saymak; bilim felsefesi yalnızca bilimsel bilgiyi ve yöntemi inceler.
- Ahlak felsefesinin konusu olan “iyi” ile sanat felsefesinin konusu olan “güzel”i karıştırmak.
- Ontoloji ve epistemoloji terimlerini karıştırmak: Ontoloji varlık, epistemoloji bilgi felsefesidir.
- Ontoloji varlık, epistemoloji bilgi, etik ahlak, estetik güzellik ve sanat üzerinedir.
- Dalı bulmak için sorunun konusuna bak: Ne var, nasıl bilirim, ne yapmalıyım, güzel olan ne?
- Aynı soru birden çok dalda ele alınabilir.