Konu anlatımı
Felsefi düşünceyi gündelik düşünceden ayıran şey konusu değil, düşünme biçimidir. TYT'de bu başlıktan gelen sorular kısa bir metin verir ve metnin felsefi düşüncenin hangi özelliğini öne çıkardığını sorar. Bu alt başlıkta bu özellikleri gruplar hâlinde ve onları birbirinden ayıran ipuçlarıyla göreceksin.
Sorgulama, merak ve şüphe
Felsefi düşünce, herkesin doğal saydığı kabulleri soru konusu yapar. Filozof, “Bunu herkes böyle biliyor.” gerekçesiyle yetinmez; merak eder, şaşırır ve şüphe duyar. Buradaki şüphe, hiçbir şeye inanmamak anlamına gelmez; bir düşünceyi kabul etmeden önce sınamak demektir. Metinde “üzerinde durulmadan kabul edilen”, “yeniden soran”, “hazır yanıtla yetinmeyen” gibi ifadeler varsa öne çıkan özellik sorgulayıcılıktır.
Eleştirel, refleksif ve rasyonel olma
Eleştirel düşünce, bir görüşü incelemeden kabul etmemek ya da reddetmemektir; filozof kendinden önceki görüşlerin güçlü ve zayıf yanlarını tartar. Refleksif düşünce, düşüncenin kendi üzerine dönmesidir: İnsan yalnızca dünyayı değil, kendi bilgisini ve düşünme biçimini de inceler. Rasyonel düşünce akla ve mantık ilkelerine dayanır; bir iddia duyguya, geleneğe ya da otoriteye değil, gerekçeye dayandırılır.
Sistemli, tutarlı ve evrensel olma
Bir filozofun varlık, bilgi ve ahlak hakkındaki görüşleri dağınık değildir; birbirine bağlı, düzenli bir bütün kurar. Buna sistemlilik denir. Bu bütünün içindeki görüşlerin birbiriyle çelişmemesi ise tutarlılıktır. Felsefe evrenseldir; çünkü ele aldığı sorular belli bir ulusun ya da çağın değil, bütün insanlığın sorularıdır. Evrensel olan sorulardır; yanıtlar filozoftan filozofa değişir.
Yığılımlı ilerleme ve öznellik
Her filozof kendinden önceki düşünürleri okur, onlardan etkilenir ya da onlara karşı çıkar; felsefe böylece birikerek ilerler. Ancak bu birikim, bilimde olduğu gibi eskinin yerini yeninin alması biçiminde gerçekleşmez; eski görüşler değerini korur. Felsefe aynı zamanda özneldir: Filozofun yanıtı kişiliğinden, çağından ve içinde yaşadığı toplumdan izler taşır. Öznellik keyfîlik değildir; görüş yine gerekçelere dayanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir filozof, bilginin kaynağını araştırırken yalnızca dış dünyadaki nesnelere bakmaz; kendi zihninin bu nesneleri nasıl bildiğini ve bilme yetisinin sınırlarını da inceleme konusu yapar.” Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?
Çözüm. Parçada filozofun düşüncesini dışarıdaki nesnelerden çevirip kendi bilme etkinliğine yönelttiği anlatılmaktadır. Düşüncenin kendi üzerine dönmesi, yani düşünen kişinin kendi bilgisini ve düşünme biçimini incelemesi refleksif olma özelliğidir. Parçada görüşlerin tartılmasından ya da bir bütün kurmasından söz edilmediği için eleştirellik ve sistemlilik öne çıkmaz.
Örnek 2. “Bir düşünürün ahlak anlayışı, onun insan ve bilgi hakkındaki görüşlerinden bağımsız değildir; görüşlerinden biri değiştirildiğinde ötekilerin de gözden geçirilmesi gerekir.” Bu parça hangi özelliği anlatır?
Çözüm. Parçada bir filozofun farklı alanlardaki görüşlerinin birbirine bağlı olduğu ve bir bütün oluşturduğu anlatılmaktadır. Görüşlerin düzenli ve birbiriyle bağlantılı bir yapı kurması sistemli olma özelliğidir. Tutarlılık bu bütündeki görüşlerin çelişmemesini anlatır; parçada ise çelişkiden değil, bağlantıdan söz edildiği için öne çıkan özellik sistemliliktir.
Sık yapılan hatalar
- Şüpheyi her şeyi reddetmek sanmak; felsefi şüphe bir düşünceyi kabul etmeden önce sınamaktır.
- Evrenselliği yanıtların herkesçe kabul edilmesi olarak anlamak; evrensel olan sorulardır.
- Öznelliği keyfîlikle karıştırmak; öznel görüş de gerekçeli ve tutarlı olmalıdır.
- Refleksif ile eleştireli karıştırmak: Refleksif düşünce kendi üzerine döner, eleştirel düşünce görüşleri tartar.
- Refleksif: düşüncenin kendi üzerine dönmesi.
- Sistemli: görüşlerin bağlantılı bir bütün kurması; tutarlı: çelişmemesi.
- Evrensel olan sorular, öznel olan yanıtlardır.
- Yığılımlı ilerleme: Yeni görüş eskisini ortadan kaldırmaz.