Konu anlatımı
Var olan düzenler kusurluysa kusursuz bir düzen nasıl olurdu? Filozoflar bu soruya ideal devlet tasarımlarıyla yanıt vermiştir. TYT'de Platon'un ve Farabi'nin ideal toplum anlayışı ile ütopya kavramı sorulur. Bu alt başlıkta bu tasarımları ve onlara yöneltilen eleştirel bakışı göreceksin.
Platon'un ideal devleti
Platon, Devlet adlı eserinde adaletin ne olduğunu ideal bir devlet tasarlayarak arar. Bu devlette üç kesim vardır: Yöneticiler akıllarıyla, koruyucular cesaretleriyle, üreticiler ise emekleriyle topluma hizmet eder. Yönetim, uzun bir eğitimden geçmiş ve iyinin bilgisine ulaşmış filozoflara verilmelidir; Platon'a göre ya filozoflar kral olmalı ya da krallar filozof. Adalet, her kesimin kendi işini yapması ve ötekinin işine karışmamasıdır. Yöneticilerin kişisel çıkar peşine düşmemesi için özel mülkiyetleri bulunmaz.
Farabi'nin erdemli şehri
Farabi, el-Medinetü'l-Fazıla adlı eserinde erdemli şehri anlatır. Erdemli şehir, halkın gerçek mutluluğa ulaşmak için yardımlaştığı şehirdir. Farabi onu sağlıklı bir bedene benzetir: Organlar nasıl kalbin yönetiminde birlikte çalışıyorsa şehrin üyeleri de başkanın yönetiminde iş birliği yapar. Başkan bilge, erdemli, adaleti seven ve halkı iyiye yöneltebilen biri olmalıdır. Halkı gerçek mutluluğu bilmeyen ya da bildiği hâlde ona göre yaşamayan şehirler ise erdemli şehrin karşıtıdır.
Ütopyalar
Ütopya, gerçekte var olmayan, tasarlanmış ideal toplum düzenidir; sözcüğü, aynı adlı eseriyle Thomas More türetmiştir. More'un Ütopya'sında özel mülkiyet yoktur ve herkes çalışır. Campanella'nın Güneş Ülkesi ve Francis Bacon'ın Yeni Atlantis'i de bu türün örnekleridir; Bacon'ın eserinde toplumda bilim belirleyici bir yer tutar. Ütopyalar, yazıldıkları çağın eşitsizliklerine ve haksızlıklarına yöneltilmiş birer eleştiridir.
Korku ütopyaları
20. yüzyılda kimi yazarlar, ideal düzen adına bireyin özgürlüğünün yok edildiği toplumları anlatan eserler yazmıştır; bunlara korku ütopyası ya da distopya denir. Aldous Huxley'nin Cesur Yeni Dünya adlı romanı ile George Orwell'in 1984 adlı romanı en bilinen örneklerdir. Bu eserler, kusursuz düzen tasarımlarının baskıya dönüşebileceği uyarısını taşır ve “İdeal bir düzen olabilir mi, olmalı mıdır?” sorusunu gündeme getirir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Gemiyi kim yönetmeli? Yolcuların en çok sevdiği kişi mi, en zengini mi, yoksa yıldızları, rüzgârı ve denizi bilen kaptan mı? Devlet de bir gemidir; onu, yönetme bilgisine sahip olanlar yönetmelidir.” Bu görüş hangi filozofa aittir?
Çözüm. Düşünür, yönetimin bir bilgi işi olduğunu ve bu bilgiye sahip olanlara bırakılması gerektiğini savunmaktadır. Gemi benzetmesiyle yönetimi bilenlere, yani filozoflara veren bu görüş Platon'a aittir. Platon'a göre iyinin bilgisine ulaşmış filozoflar yönetmeli, herkes kendi yeteneğine uygun işi yapmalıdır. Bu görüş, yönetimi halkın çoğunluğuna bırakan anlayışa bir eleştiridir.
Örnek 2. Platon'un ideal devleti ile Farabi'nin erdemli şehri hangi noktalarda benzeşir, hangi noktada ayrılır?
Çözüm. İkisi de yönetimi bilge ve erdemli kişiye verir, toplumu bölümleri uyum içinde çalışan bir bütün olarak görür ve siyaseti ahlakla birlikte düşünür. Ayrıldıkları nokta vurgudur: Platon'da devletin temel erdemi adalettir, yani herkesin kendi işini yapmasıdır. Farabi'de ise şehrin amacı gerçek mutluluktur ve başkanın görevi halkı bu mutluluğa yöneltmektir.
Sık yapılan hatalar
- Ütopyayı gerçekleşmiş bir toplum düzeni sanmak; ütopya tasarlanmış, var olmayan bir düzendir.
- Farabi'nin erdemli şehrinin amacını güvenlik ya da zenginlik sanmak; amaç gerçek mutluluktur.
- Platon'un ideal devletini demokrasi savunusu sanmak; Platon yönetimi bilenlere bırakır.
- Distopya ile ütopyayı karıştırmak: Ütopya istenen, distopya korkulan düzeni anlatır.
- Platon: filozof kral; adalet, herkesin kendi işini yapmasıdır.
- Farabi: erdemli şehir; amaç mutluluk, başkan bilge ve erdemli.
- Ütopyalar: More (Ütopya), Campanella (Güneş Ülkesi), Bacon (Yeni Atlantis).
- Korku ütopyaları: Huxley (Cesur Yeni Dünya), Orwell (1984).