Konu anlatımı
Siyaset felsefesindeki görüşlerin çoğu devleti gerekli sayar ve nasıl olması gerektiğini tartışır. İki görüş ise devletin kendisini sorgular: Anarşizm onu gereksiz ve zararlı bulur; Marx onu sınıflı toplumun bir ürünü olarak görür. TYT'de bu iki görüş tanımlarıyla sorulur. Bu alt başlıkta ikisini ve aralarındaki farkı göreceksin.
Anarşizm
Anarşizm, devleti ve zorlayıcı her tür otoriteyi reddeden görüştür. Anarşistlere göre devlet özgürlüğün güvencesi değil, engelidir: Buyurma yetkisini elinde tutan her güç bireyi baskı altına alır ve eşitsizliği korur. Onlara göre insanlar, dışarıdan dayatılan bir güç olmadan da dayanışma ve karşılıklı anlaşmayla birlikte yaşayabilir. Anarşizm kuralsızlık ya da kargaşa istemek değildir; zorlamaya değil gönüllülüğe dayalı bir düzen önerir.
Anarşist düşünürler
Kendisini anarşist olarak adlandıran ilk düşünür Pierre-Joseph Proudhon'dur; büyük mülkiyeti eleştiren “Mülkiyet hırsızlıktır.” sözüyle tanınır. Mihail Bakunin devletin her biçimine karşı çıkmış, Pyotr Kropotkin ise doğada ve toplumda yarışma kadar karşılıklı yardımlaşmanın da belirleyici olduğunu savunmuştur. Max Stirner bireyin biricikliğini öne çıkaran bireyci anarşizmin temsilcisidir. Anarşistler devletsiz toplumun nasıl kurulacağı konusunda birbirinden ayrılır.
Marx: devletin sınıfsal niteliği
Karl Marx'a göre bir toplumun yapısını üretim ilişkileri belirler; hukuk, devlet ve düşünceler bu ekonomik temelin üzerinde yükselir. Bu görüşte üretim araçlarına sahip olanlar ile emeğini satanlar ayrı sınıflar oluşturur ve tarih bu sınıfların mücadelesiyle ilerler. Marx'a göre devlet tarafsız bir hakem değil, ekonomik bakımdan egemen sınıfın çıkarlarını koruyan bir araçtır. Marx'ın öngörüsüne göre sınıflar ortadan kalktığında ve üretim araçları toplumun ortak malı olduğunda devlet işlevini yitirecek ve sönümlenecektir.
Karşılaştırma
İki görüş şu noktalarda benzeşir ve ayrılır:
- Ortak nokta: İkisi de devleti bir baskı aracı olarak görür ve devletsiz bir toplumu hedefler.
- Sorunun kaynağı: Anarşizmde otoritenin kendisi sorundur; Marx'ta sorun sınıflı toplum ve mülkiyet ilişkileridir.
- Yol: Anarşistler devletin hemen kaldırılmasını ister; Marx'a göre devlet, sınıflar ortadan kalktıkça kendiliğinden sönümlenir.
- Liberalizmden farkı: Liberalizm devleti hakları korumakla sınırlı tutar, ama gerekli sayar; anarşizm devleti bütünüyle reddeder.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir köyde komşular birbirine imece usulüyle yardım eder; kimse onları buna zorlamaz. Toplumun bütünü de böyle işleyebilir: yasa ve polis zoruyla değil, gönüllü dayanışmayla.” diyen bir düşünür hangi görüşü savunmaktadır? Bu görüş Hobbes'un görüşüyle nasıl çelişir?
Çözüm. Düşünür, toplumsal düzenin zorlayıcı bir otorite olmadan, gönüllü iş birliğiyle kurulabileceğini savunmaktadır; bu anarşizmdir. Hobbes ise tam tersini düşünür: Ortak bir güç bulunmadığında insanlar birbirine güvenemez ve düzen çöker; bu yüzden güçlü bir devlet zorunludur. İki görüşü ayıran, insan doğasına ilişkin varsayımdır: Anarşizm insanın iş birliğine yatkınlığına, Hobbes ise çıkarını gözetmesine dayanır.
Örnek 2. “Yasalar herkes için aynıdır deniyor; ama yasaların kimin çıkarına göre yapıldığına bakarsanız, mülk sahiplerinin mülkünü korumak için yazıldıklarını görürsünüz.” görüşü hangi düşünürün devlet anlayışına yakındır?
Çözüm. Görüş, hukukun ve devletin tarafsız olmadığını, toplumda ekonomik bakımdan güçlü olan kesimin çıkarlarını koruduğunu savunmaktadır. Bu, devleti egemen sınıfın aracı olarak gören Marx'ın anlayışına yakındır. Marx'a göre hukuk ve devlet, üretim ilişkilerinin belirlediği üstyapının parçalarıdır. Anarşistlerden farkı, sorunun kaynağını otoritenin kendisinde değil, sınıflı toplum yapısında görmesidir.
Sık yapılan hatalar
- Anarşizmi kargaşa ve düzensizlik isteği olarak anlamak.
- Marx'ı anarşist saymak; Marx devletin hemen kaldırılmasını değil, sınıflar ortadan kalkınca sönümleneceğini savunur.
- Anarşizmi sivil itaatsizlikle karıştırmak; sivil itaatsiz devleti reddetmez.
- Anarşizm: Devlet ve zorlayıcı otorite reddedilir; gönüllü iş birliği savunulur.
- Proudhon, Bakunin, Kropotkin, Stirner.
- Marx: Devlet egemen sınıfın aracıdır; sınıfsız toplumda sönümlenir.