Konu anlatımı
Bir yasa haksızsa yurttaş ne yapmalıdır: Yine de uymalı mı, yoksa karşı mı çıkmalı? Karşı çıkacaksa bunun bir sınırı var mıdır? Sivil itaatsizlik bu sorulara verilen yanıtlardan biridir. TYT'de bir eylem anlatılır ve hangi kavramla açıklanacağı sorulur. Bu alt başlıkta sivil itaatsizliğin koşullarını ve benzer kavramlardan farkını göreceksin.
Kavramın doğuşu
Kavram, Amerikalı düşünür Henry David Thoreau'nun 19. yüzyılda yazdığı bir denemeye dayanır. Thoreau, köleliği ve haksız bulduğu bir savaşı destekleyen devlete vergi ödemeyi reddetmiş ve bu yüzden kısa bir süre hapsedilmiştir. Ona göre insan önce vicdanına, sonra yasaya uymalıdır; haksızlığa ortak olmaktansa yasanın cezasına katlanmak yeğdir. Gandhi Hindistan'ın bağımsızlık mücadelesinde, Martin Luther King de Amerika Birleşik Devletleri'ndeki yurttaşlık hakları hareketinde bu yola başvurmuştur.
Koşulları
Bir eylemin sivil itaatsizlik sayılması için şu özellikleri taşıması beklenir:
- Vicdani bir gerekçeye dayanır: Kişisel çıkar için değil, haksızlık olarak görülen bir yasa ya da uygulamaya karşı yapılır.
- Şiddet içermez: İnsanlara ve mala zarar verilmez; görevlilere karşı koyulmaz.
- Açıktır: Gizlice değil, herkesin gözü önünde yapılır; çoğu zaman önceden duyurulur.
- Yasa bilerek çiğnenir ve cezasına katlanılır: Eylemciler yaptırımdan kaçmaz.
- Amacı sınırlıdır: Düzeni yıkmak değil, belli bir haksızlığa dikkat çekmek ve onu değiştirmektir.
- Son çaredir: Yasal başvuru yolları denendikten sonra başvurulur.
Benzer kavramlardan farkı
Sivil itaatsizlik yasal bir protesto değildir; çünkü bir kural bilerek çiğnenir. Adi bir suç da değildir; çünkü çıkar gözetilmez ve eylem gizlenmez. Devrim ya da isyan değildir; çünkü şiddete başvurulmaz ve hukuk düzeninin bütünü hedef alınmaz. Anarşizmden de ayrılır: Anarşist devleti ilke olarak reddeder; sivil itaatsiz ise devleti ve yasaları genel olarak kabul eder, yalnızca belli bir haksızlığa karşı çıkar.
Tartışma
Sivil itaatsizliği savunanlara göre bu eylem, çoğunluğun yanılabileceği durumlarda azınlığın sesini duyurmasını sağlar; hukuk düzenini yıkmaz, tersine onu adalete yaklaştırır. Karşı çıkanlara göre ise herkes haksız bulduğu yasayı çiğnerse hukuk güvenliği zedelenir; haksız yasalar ancak yasal yollarla değiştirilmelidir. Rawls, adil sayılabilecek bir düzende bile, ciddi haksızlıklara karşı koşullarına uyan sivil itaatsizliğin savunulabileceğini ileri sürer.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir belediye, pazar yerinde üreticilerin kendi ürünlerini doğrudan satmasını yasaklayan bir karar alır. Köylü kadınlar kararı haksız bulduklarını önceden duyurur; belirledikleri gün yasağa karşın tezgâh açar, zabıtaya direnmez ve yazılan cezaları öder. Bu eylem hangi kavramla açıklanır? Hangi özellikleri bunu gösterir?
Çözüm. Eylem sivil itaatsizliktir. Kadınlar haksız buldukları bir karara karşı çıkmakta, bunu önceden duyurarak açıkça yapmakta, kimseye zarar vermemekte ve görevlilere karşı koymamaktadır. Yasağı bilerek çiğnemekte ve cezasına katlanmaktadırlar. Amaçları belediye düzenini yıkmak değil, kamuoyunun dikkatini çekerek belli bir kararın değiştirilmesini sağlamaktır. Bu özellikler sivil itaatsizliğin koşullarıdır.
Örnek 2. Bir kişi, yüksek bulduğu için emlak vergisini ödemez; bunu kimseye söylemez ve fark edilince cezadan kurtulmak için yanlış beyanda bulunur. Bu davranış sivil itaatsizlik sayılır mı?
Çözüm. Sayılmaz. Kişinin gerekçesi vicdani değil, kişisel çıkardır: Vergiyi haksız bir uygulamaya karşı çıkmak için değil, daha az ödemek için ödememektedir. Eylem açık değil gizlidir ve kişi cezasına katlanmak yerine ondan kaçmaya çalışmaktadır. Sivil itaatsizlikte ise yasa açıkça, bir haksızlığa dikkat çekmek için çiğnenir ve yaptırımı kabul edilir.
Sık yapılan hatalar
- Her yasa dışı eylemi sivil itaatsizlik saymak.
- Sivil itaatsizliği anarşizmle karıştırmak; sivil itaatsiz devleti reddetmez, belli bir haksızlığa karşı çıkar.
- Şiddet içeren ya da gizli yapılan eylemleri sivil itaatsizlik saymak.
- İzin alınarak yapılan yasal bir yürüyüşü sivil itaatsizlik sanmak; sivil itaatsizlikte bir kural bilerek çiğnenir.
- Sivil itaatsizlik: vicdani, şiddetsiz, açık; yasa bilerek çiğnenir ve cezasına katlanılır.
- Amaç düzeni yıkmak değil, belli bir haksızlığı değiştirmektir.
- Thoreau, Gandhi, Martin Luther King.