Konu anlatımı
İnsanlar neden bir devlet çatısı altında yaşar? Devlet, insanın doğasından kendiliğinden mi doğmuştur, yoksa insanların bilinçli bir kararıyla mı kurulmuştur? TYT'de bir görüş verilir ve devleti doğal mı yapay mı saydığı sorulur. Bu alt başlıkta iki yaklaşımı ve temsilcilerini göreceksin.
Devlet doğal bir kurumdur
Bu görüşe göre insan tek başına yaşayamaz; gereksinimlerini karşılamak ve yetilerini geliştirmek için başkalarına muhtaçtır. Toplum ve devlet bu gereksinimin doğal sonucudur. Aristoteles'e göre insan doğası gereği toplumsal ve siyasal bir canlıdır; aileden köye, köyden kent devletine doğru gelişme doğaldır. Platon devleti büyük ölçekli bir insana benzetir: İnsan ruhunun bölümleri nasıl uyum içinde olmalıysa toplumun kesimleri de öyle olmalıdır.
Farabi ve İbn Haldun
Farabi'ye göre insan, yaratılışı gereği yetkinliğe ancak başkalarıyla yardımlaşarak ulaşabilir; bu yüzden toplum hâlinde yaşar. İbn Haldun, Mukaddime adlı eserinde toplumların ve devletlerin oluşumunu inceler. Ona göre insanlar yardımlaşma ve korunma gereksinimiyle bir araya gelir; topluluğu bir arada tutan dayanışma duygusuna asabiyet der. Ona göre devletlerin de canlılarınki gibi bir ömrü vardır: Kurulur, güçlenir, zayıflar ve yıkılırlar.
Devlet yapay bir kurumdur
Bu görüşe göre devlet kendiliğinden oluşmamıştır; insanlar onu bir amaç için, aralarında anlaşarak kurmuştur. Devletten önceki duruma doğa durumu, devleti kuran anlaşmaya toplum sözleşmesi denir. Sözleşme tarihte gerçekten yaşanmış bir olay olarak değil, devletin meşruluğunu açıklayan bir düşünce olarak ileri sürülür. Hobbes, Locke ve Rousseau bu görüşün üç büyük temsilcisidir.
Karşılaştırma
İki yaklaşım şu noktalarda ayrılır:
- Devletin kökeni: Doğal görüşte insan doğası; yapay görüşte insanların anlaşması.
- Devlet ile birey: Doğal görüşte devlet bireyden önce gelen bir bütündür; yapay görüşte birey ve hakları devletten önce gelir.
- Meşruluk: Yapay görüşte iktidar meşruluğunu yönetilenlerin rızasından alır.
- Ortak nokta: İki görüş de devleti gerekli sayar; onu reddeden görüş anarşizmdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Tek başına yaşayabilen, hiçbir şeye gereksinim duymayan varlık ya bir hayvandır ya bir tanrı; insan ise ancak toplum içinde insan olur.” düşüncesi devletin kaynağına ilişkin hangi görüşe uygundur?
Çözüm. Düşünce, insanın doğası gereği toplum içinde yaşamak zorunda olduğunu ve toplum dışında insan olma niteliğini gerçekleştiremeyeceğini bildirir. Buna göre toplum ve devlet bir anlaşmanın değil, insan doğasının sonucudur. Bu, devleti doğal bir kurum sayan görüştür ve Aristoteles'in düşüncesiyle örtüşür. Sözleşmeci düşünürler ise devletten önce bir doğa durumu bulunduğunu kabul eder.
Örnek 2. Bir düşünür şöyle der: “Kimse doğuştan yönetici değildir. Yönetme yetkisi, yönetilenlerin kendi istekleriyle verdikleri bir yetkidir; onlar vermeseydi yetki de olmazdı.” Bu görüş hangi yaklaşıma aittir ve meşruluğu neye dayandırır?
Çözüm. Düşünür, yönetme yetkisinin doğadan ya da gelenekten değil, yönetilenlerin kararından geldiğini savunmaktadır. Devleti insanların anlaşmasıyla kurulmuş sayan bu görüş, yapay devlet ya da toplum sözleşmesi yaklaşımıdır. Meşruluğun dayanağı rızadır: İktidar, yönetilenler onu kabul ettiği için ve kabul ettiği sürece haklıdır.
Sık yapılan hatalar
- Aristoteles'i sözleşmeci saymak; ona göre devlet insan doğasının sonucudur.
- Toplum sözleşmesini tarihte gerçekten imzalanmış bir belge sanmak; sözleşme, devletin dayanağını açıklayan bir düşüncedir.
- İbn Haldun'un asabiyet kavramını bağnazlık anlamında anlamak; kavram, topluluğu bir arada tutan dayanışmayı anlatır.
- Doğal devlet: Platon, Aristoteles, Farabi, İbn Haldun.
- Yapay devlet: Hobbes, Locke, Rousseau; doğa durumu ve toplum sözleşmesi.
- Sözleşmecilerde meşruluğun kaynağı yönetilenlerin rızasıdır.