Konu anlatımı
Gündelik dilde “biliyorum”, “sanıyorum” ve “inanıyorum” sözleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Felsefe bunları dikkatle ayırır. Bu alt başlıkta kanının ne olduğunu, bilgiden nasıl ayrıldığını ve Platon'un bu ayrımı nasıl temellendirdiğini göreceksin.
Kanı nedir?
Kanı (sanı), yeterli gerekçeye dayanmayan, doğru da yanlış da olabilen inançtır. Kişi bir şeyin öyle olduğunu düşünür; ama bunu kanıtlayacak sağlam bir dayanağı yoktur ya da dayanağı duyuma, söylentiye, alışkanlığa bağlıdır. “Bu yıl kış sert geçecek gibi.” diyen biri bir kanı dile getirir. Kanı doğru çıkabilir; ama doğru çıkması onu bilgi yapmaz, çünkü eksik olan gerekçedir.
Bilgi ile kanının farkı
İkisi şu noktalarda ayrılır:
- Dayanak: Bilgi kanıta ve akıl yürütmeye, kanı izlenime ve tahmine dayanır.
- Sağlamlık: Bilgi sınanmıştır ve savunulabilir; kanı kolayca değişir.
- Geçerlik: Bilgi herkes için geçerli olma iddiası taşır; kanı kişiye bağlıdır.
- Açıklama: Bilen kişi neden öyle olduğunu açıklayabilir; kanı sahibi çoğu zaman açıklayamaz.
Platon: doxa ve episteme
Platon bu ayrımı varlık anlayışına bağlar. Duyularla algılanan dünya sürekli değişir; değişen bir şey hakkında kesin bilgi olamaz, ancak sanı (doxa) olabilir. Kesin ve değişmez bilgi (episteme) ise değişmeyen ideaların bilgisidir ve akılla elde edilir. Platon'a göre doğru sanı da bilgi değildir: Yolu tarif üzerine doğru bulan kişi ile yolu kendisi bilen kişi aynı yere varır; ama yalnızca ikincisinin elindeki sağlamdır.
İnanç, kanı ve bilgi
İnanç, bir önermeyi doğru kabul etmektir ve en geniş kavramdır. Kanı, gerekçesi zayıf inançtır. Bilgi ise doğru olan ve yeterince gerekçelendirilmiş inançtır. Demek ki her bilgi bir inançtır, ama her inanç bilgi değildir. Bir kanı, araştırılıp kanıtlarla desteklendiğinde bilgiye dönüşebilir: Bilimde bir tahmin, deneylerle sınandıktan sonra bilgi değeri kazanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı köyde yaşayan iki kişi ertesi gün yağmur yağacağını söyler. Birincisi “Dizlerim sızlıyor, yağacak.” der. İkincisi basınç, nem ve rüzgâr ölçümlerine bakan bir meteoroloji teknisyenidir. Ertesi gün yağmur yağar. İkisinin durumunu karşılaştırınız.
Çözüm. İkisinin de inancı doğru çıkmıştır. Birincinin dayanağı kişisel bir duyumdur; bu duyum ile yağmur arasındaki bağ sınanmamıştır, inancı bir kanıdır. İkincinin dayanağı ölçümler ve bu ölçümleri yağışla ilişkilendiren sınanmış bilgilerdir; inancı gerekçelendirilmiştir ve bilgi değeri taşır. Sonucun aynı olması ikisini eşit kılmaz; ayrımı gerekçe belirler.
Örnek 2. Platon'a göre bir marangozun yaptığı masa hakkında neden kesin bilgi olamaz, ama “masa”nın ne olduğu bilinebilir?
Çözüm. Marangozun yaptığı masa duyulur dünyaya aittir; eskir, kırılır, değişir. Platon'a göre değişen bir şey hakkında ancak sanı edinilebilir, çünkü bugün doğru olan yarın doğru olmayabilir. Masanın ne olduğunu belirleyen öz, yani masa ideası ise değişmez ve akılla kavranır. Kesin bilgi, yani episteme, bu değişmez olanın bilgisidir.
Sık yapılan hatalar
- Doğru çıkan kanıyı bilgi saymak.
- Kanıyı her zaman yanlış sanmak; kanı doğru da olabilir, eksik olan gerekçedir.
- Doxa ile epistemeyi ters eşleştirmek: Doxa sanı, episteme kesin bilgidir.
- Kanı: gerekçesi yetersiz inanç; doğru da yanlış da olabilir.
- Platon: Duyular dünyası hakkında doxa, idealar hakkında episteme edinilir.
- Her bilgi inançtır, her inanç bilgi değildir.