Konu anlatımı
Bilgi felsefesinin ilk sorusu şudur: İnsan, herkes için geçerli doğru bilgiye ulaşabilir mi? Bu soruya “evet” diyenler dogmatik, “hayır” ya da “bilemeyiz” diyenler septik (şüpheci) olarak adlandırılır. Bu alt başlıkta iki tutumu, sofistleri ve Pyrrhon'u göreceksin. Descartes'ın yöntemli şüphesi ayrı bir alt başlıkta ele alınıyor.
Dogmatizm
Bilgi felsefesinde dogmatizm, insan zihninin varlık hakkında doğru bilgiye ulaşabileceğini kabul eden tutumdur. Ders kitaplarındaki geniş anlamıyla, bilginin kaynağını ister akılda ister deneyde görsün, doğru bilgiyi mümkün sayan bütün akımlar bu başlık altında toplanır: rasyonalizm, empirizm, kritisizm, pozitivizm ve ötekiler. Sözcüğün gündelik dildeki “bir düşünceye körü körüne bağlanma” anlamı ile bu felsefi anlamı karıştırılmamalıdır.
Sofistler: görecelik ve şüphe
MÖ 5. yüzyılda Atina'da para karşılığı ders veren gezgin öğretmenlere sofist denir. Protagoras'a göre insan her şeyin ölçüsüdür: Rüzgâr üşüyene soğuk, üşümeyene ılıktır ve ikisi de haklıdır. Bilgi duyuma dayandığı ve duyum kişiden kişiye değiştiği için herkes için geçerli bir doğru yoktur. Bu görüşe görecelik (rölativizm) denir. Gorgias daha ileri gider: Hiçbir şey yoktur; olsaydı da bilinemezdi; bilinseydi de aktarılamazdı.
Pyrrhon ve septisizm
Septisizmin kurucusu sayılan düşünür Pyrrhon'dur. Ona göre her yargının karşısına aynı güçte bir karşı yargı konabilir; bu yüzden hiçbir yargı ötekinden daha doğru sayılamaz. Yapılacak şey yargıyı askıya almak, yani ne onaylamak ne reddetmektir; buna epokhe denir. Yargıdan kaçınan kişi tartışmaların yarattığı huzursuzluktan kurtulur ve ruh dinginliğine (ataraksia) ulaşır. Pyrrhon'un görüşlerini öğrencisi Timon aktarmıştır.
Septisizme yöneltilen eleştiri
Septisizme en sık yöneltilen eleştiri, kendisiyle çeliştiğidir: “Hiçbir şey bilinemez.” diyen kişi, en azından bunu bildiğini ileri sürmektedir. Sokrates de sofistlere karşı, herkes için geçerli bilginin mümkün olduğunu savunmuştur; ona göre doğru tanımlara soru-cevap yoluyla, akıl sayesinde ulaşılabilir. Bununla birlikte şüphecilik, bilgi iddialarının sınanmasını zorunlu kılarak felsefeyi ve bilimi dikkatli olmaya itmiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Aynı bal, sağlıklı birine tatlı, hasta birine acı gelir. Balın kendisinin tatlı mı acı mı olduğunu söyleyemem; söyleyebileceğim tek şey, kime nasıl göründüğüdür. Bu yüzden balın gerçekte nasıl olduğu konusunda hüküm vermiyorum.” Bu tutum hangi akımı yansıtır?
Çözüm. Düşünür, nesnenin farklı kişilere farklı göründüğünü saptamakta ve nesnenin gerçekte nasıl olduğu konusunda yargıda bulunmaktan kaçınmaktadır. Yargıyı askıya alma, yani epokhe, Pyrrhon'un temsil ettiği septisizmin ayırt edici özelliğidir. Protagoras olsaydı “İkisi de doğrudur.” derdi; septik ise ne onaylar ne reddeder, yalnızca hüküm vermez.
Örnek 2. “Doğru bilgi mümkündür ve kaynağı akıldır.” diyen ile “Doğru bilgi mümkündür ve kaynağı deneydir.” diyen iki düşünürün ortak yönü ve bu yönün adı nedir?
Çözüm. İki düşünür bilginin kaynağı konusunda ayrılır; biri rasyonalist, öteki empiristtir. Ortak yönleri, doğru bilginin mümkün olduğunu baştan kabul etmeleridir. Bilgi felsefesinde bu kabule dogmatizm denir. Buradaki dogmatizm bir kusuru değil, yalnızca bilginin imkânına “evet” demeyi anlatır; karşıtı septisizmdir.
Sık yapılan hatalar
- Dogmatizmi yalnızca bağnazlık olarak anlamak.
- Protagoras'ın göreceliği ile Pyrrhon'un şüpheciliğini aynı saymak: Protagoras'a göre herkesin algısı kendisi için doğrudur; Pyrrhon yargı vermez.
- Septisizmi her şeyi reddetmek sanmak; septik reddetmez, yargıyı askıya alır.
- Sokrates'i sofist saymak; Sokrates sofistlere karşı genel geçer bilgiyi savunur.
- Dogmatizm: Doğru bilgi mümkündür. Septisizm: Doğru bilgi mümkün değildir ya da şüphelidir.
- Protagoras: İnsan her şeyin ölçüsüdür (görecelik).
- Pyrrhon: epokhe (yargıyı askıya alma) ve ataraksia (ruh dinginliği).