Konu anlatımı
Empirizm (deneycilik), bütün bilgilerin deneyden, yani duyumlardan ve onların zihinde işlenmesinden geldiğini savunan akımdır. Empiristlere göre insan dünyaya hazır bilgilerle gelmez. TYT'de empirizm çoğunlukla rasyonalizmle karşılaştırılarak sorulur. Bu alt başlıkta akımın temel savlarını, Locke'u ve Hume'u göreceksin.
Temel savlar
Empirist filozofların ortak görüşleri şunlardır:
- Bilginin kaynağı deneydir; duyularda bulunmamış hiçbir şey zihinde bulunmaz.
- Doğuştan bilgi yoktur; zihin başlangıçta boştur.
- Bilgi a posterioridir; deneyden sonra kazanılır.
- Deneye dayanan bilgi zorunlu değil, olasıdır; yeni deneylerle düzeltilebilir.
- Yöntem tümevarımdır: Tek tek gözlemlerden genellemelere varılır.
Locke: boş levha
John Locke'a göre insan zihni doğuştan boş bir levha (tabula rasa) gibidir; üzerinde hazır hiçbir bilgi yoktur ve bu levhayı deney doldurur. Deneyin iki kaynağı vardır: Dış deney (duyum) dış dünyadaki nesnelerden, iç deney (düşünüm) zihnin kendi işleyişini gözlemlemesinden gelir. Bunlardan basit ideler doğar; zihin basit ideleri birleştirerek, karşılaştırarak ve soyutlayarak bileşik ideleri oluşturur. Locke, doğuştan ideleri kabul eden görüşü eleştirir.
Hume: izlenim ve ide
David Hume'a göre zihnin bütün içeriği algılardan oluşur ve bunlar iki türdür: İzlenimler, duyum ve duyguların canlı ve güçlü algılarıdır; ideler ise izlenimlerin zihinde kalan soluk kopyalarıdır. Karşılığında bir izlenim bulunmayan ide temelsizdir. Hume nedenselliği de bu ölçütle inceler: Deneyde yalnızca bir olayın ötekini izlediğini görürüz; aralarında zorunlu bir bağ gözlemleyemeyiz. Neden-sonuç bağı beklentisi, yinelenen deneyimin yarattığı alışkanlıktan doğar.
Rasyonalizmle karşılaştırma
Rasyonalizm kesinliği, empirizm deneye bağlılığı öne çıkarır. Rasyonalist için matematik, empirist için doğa bilimleri bilginin örneğidir. Rasyonalist doğuştan ilkeleri kabul eder ve tümdengelimi kullanır; empirist zihni boş bir levha sayar ve tümevarıma dayanır. Empirizmin güçlüğü, sınırlı deneyden zorunlu ve evrensel bilgiye nasıl geçileceğini açıklamaktır; Hume bu güçlüğü açıkça ortaya koymuş, Kant ise ona bir çözüm aramıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Hiç ananas tatmamış birine ananasın tadını sözcüklerle ne kadar anlatırsanız anlatın, o tadın idesini edinemez. Zihnimizdeki her düşüncenin kaynağında daha önce yaşanmış bir duyum vardır.” Bu görüş hangi akıma aittir?
Çözüm. Düşünür, zihindeki her içeriğin daha önce yaşanmış bir duyuma dayandığını, duyum yoksa idenin de olamayacağını savunmaktadır. Bilginin kaynağını duyu deneyinde gören bu görüş empirizmdir. İdeleri izlenimlerin kopyası sayan bu açıklama özellikle Hume'un görüşünü yansıtır. Bir rasyonalist ise bazı bilgilerin deneyden bağımsız olarak akılda bulunduğunu savunurdu.
Örnek 2. Bir bilardo topunun ötekine çarptığını ve ikincinin harekete geçtiğini yüzlerce kez gören biri, “Birinci top ikinciyi zorunlu olarak hareket ettirir.” der. Hume bu yargıyı nasıl değerlendirir?
Çözüm. Hume'a göre gözlemlenen yalnızca iki olayın art arda gelmesidir: Birinci top çarpar, ikinci top hareket eder. İkisi arasındaki “zorunlu bağ” hiçbir duyumla algılanmaz. Bu bağa olan inancımız, aynı sıralamayı defalarca görmenin yarattığı alışkanlıktan ve beklentiden doğar. Bu yüzden nedensellik bilgisi akılla kanıtlanmış bir zorunluluk değil, deneye dayalı bir alışkanlıktır.
Sık yapılan hatalar
- Empiristlerin aklı hiç kullanmadığını düşünmek; akıl deneyin verdiği malzemeyi işler, ama tek başına bilgi üretmez.
- Boş levha benzetmesini Hume'a ya da Descartes'a bağlamak; benzetme Locke'undur.
- Hume'un nedenselliği tümüyle reddettiğini sanmak; reddettiği, nedenselliğin zorunlu bir bağ olarak bilinebileceğidir.
- Empirizm: kaynak deney; doğuştan bilgi yok; bilgi a posteriori ve olası.
- Locke: Zihin boş levhadır; dış deney ve iç deney.
- Hume: izlenim ve ide; nedensellik inancı alışkanlıktan doğar.