Konu anlatımı
Immanuel Kant, bilginin kaynağını aramadan önce aklın neyi bilip neyi bilemeyeceğini inceler; bu yüzden görüşüne kritisizm (eleştiricilik) denir. Kant, rasyonalistlerin ve empiristlerin her birinin yarım doğruyu söylediğini savunur. Bu alt başlıkta bilginin iki kaynağını, a priori kalıpları ve fenomen ile numen ayrımını göreceksin.
Bilginin iki kaynağı
Kant'a göre bütün bilgimiz deneyle başlar; ama bu, bilginin bütünüyle deneyden doğduğu anlamına gelmez. Bilginin iki kaynağı vardır. Duyarlık, nesnelerden gelen duyumları alır ve bilginin malzemesini, içeriğini verir. Anlık (anlama yetisi) bu malzemeyi kavramlarla düzenler ve bilgiye biçimini verir. Biri olmadan öteki bilgi üretemez: Kavramlarla düzenlenmemiş duyumlar kördür, içeriksiz kavramlar ise boştur.
A priori kalıplar
Zihin, deneyin verdiği malzemeyi kendine özgü kalıplarla işler; bu kalıplar deneyden gelmez, deneyi olanaklı kılar. Duyarlığın kalıpları zaman ve mekândır: Her şeyi bir yerde ve bir anda algılarız. Anlığın kalıplarına kategoriler denir; nedensellik, birlik ve çokluk bunlardandır. Hume nedenselliği alışkanlığa bağlamıştı; Kant'a göre nedensellik deneyden çıkarılmaz, zihnin deneyi düzenlerken kullandığı a priori bir kavramdır. Bilginin zorunluluğu ve genel geçerliği buradan gelir.
Fenomen ve numen
Nesneleri ancak zihnimizin kalıplarından geçtikleri biçimiyle bilebiliriz. Kant nesnenin bize görünen yüzüne fenomen (görünüş), zihnimizden bağımsız olarak kendinde ne olduğuna numen (kendinde şey) der. Bilgi fenomenlerle sınırlıdır; numen düşünülebilir ama bilinemez. Bu yüzden Tanrı'nın varlığı, ruhun ölümsüzlüğü ve özgürlük gibi deneyi aşan metafizik konularda kuramsal akıl ne kanıt ne de çürütme sunabilir. Kant bu konuları ahlak alanında ele alır.
Öteki akımlarla karşılaştırma
Kritisizmin öteki akımlarla ilişkisi şöyledir:
- Rasyonalizmle: Kant a priori olanı kabul eder; ama bunlar doğuştan hazır bilgiler değil, zihnin düzenleyici kalıplarıdır ve akıl, deney olmadan bilgi üretemez.
- Empirizmle: Kant bilginin deneyle başladığını kabul eder; ama zihni boş bir levha saymaz.
- Pozitivizmle: İkisi de bilgiyi görünüşler alanıyla sınırlar; Kant a priori kalıpları kabul eder ve metafizik konuları ahlak alanında anlamlı bulur, pozitivizm ise yalnızca olguları tanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Pembe camlı bir gözlükle doğmuş ve onu hiç çıkaramayan biri her şeyi pembe görür. Bu kişi “Dünya pembedir.” dediğinde Kant'ın kavramlarıyla nasıl bir açıklama yapılabilir?
Çözüm. Gözlük, zihnin a priori kalıplarına; gözlükten geçerek görülen dünya fenomene; gözlüksüz hâliyle dünya numene benzetilebilir. Kişi nesneleri yalnızca gözlüğünün izin verdiği biçimde görür; gözlüğü çıkarıp dünyanın kendinde nasıl olduğuna bakamaz. Kant'a göre insan da nesneleri ancak zaman, mekân ve kategoriler aracılığıyla bilir; kendinde şeyi bilemez. Benzetmenin sınırı şudur: Kant'ta kalıplar bütün insanlarda ortaktır.
Örnek 2. “Bilgimiz deneyle başlar.” ve “Her olayın bir nedeni olduğunu deneyden öğrenmeyiz; bu, zihnin deneyi düzenleme biçimidir.” diyen bir düşünür hangi akımların görüşlerini birleştirmektedir?
Çözüm. Birinci yargı bilginin malzemesinin duyulardan geldiğini kabul eder; bu empirizmin haklı bulunan yanıdır. İkinci yargı nedenselliğin deneyden türemediğini, zihnin a priori bir kavramı olduğunu savunur; bu rasyonalizmin haklı bulunan yanıdır. İki yargıyı birleştiren düşünür Kant'tır ve görüşü kritisizmdir: Bilgi, duyu verilerinin aklın kalıplarıyla işlenmesinden doğar.
Sık yapılan hatalar
- Kant'ı yalnızca rasyonalist ya da yalnızca empirist saymak; Kant ikisini birleştirir.
- Fenomen ile numeni ters eşleştirmek: Fenomen bilinen görünüş, numen bilinemeyen kendinde şeydir.
- Kant'ın metafizik konuları anlamsız bulduğunu sanmak; bilinemez bulur, ama ahlak alanında ele alır.
- Bilgi deneyle başlar, ama bütünüyle deneyden doğmaz.
- Duyarlık malzemeyi, anlık biçimi verir; zaman, mekân ve kategoriler a prioridir.
- Fenomen bilinir, numen bilinemez.