Konu anlatımı
19. yüzyılda bilimin başarıları, bilgi felsefesinde iki etkili akımı doğurdu. Pozitivizm geçerli bilgiyi bilimsel bilgiyle sınırladı; pragmatizm ise bilginin değerini yaşamdaki sonuçlarıyla ölçtü. TYT'de ikisi de kısa tanımlar ve temsilcileriyle sorulur. Bu alt başlıkta iki akımı ve sık karıştırıldıkları görüşlerden farklarını göreceksin.
Pozitivizm
Pozitivizm (olguculuk), geçerli bilginin yalnızca gözlem ve deneyle denetlenebilen olguların bilgisi olduğunu savunur. Kurucusu Auguste Comte'a göre bilimin görevi olguların gizli özlerini ve ilk nedenlerini aramak değil, olgular arasındaki değişmez ilişkileri, yani yasaları saptamaktır. Deneyle sınanamayan metafizik sorular bilginin dışında bırakılır. Comte aynı yöntemi toplum olaylarına da uygulamış ve sosyolojinin kurucusu sayılmıştır. 20. yüzyılda bu çizgiyi sürdüren mantıkçı pozitivistler Bilim Felsefesi konusunda ele alınır.
Üç hâl yasası
Comte'a göre insan düşüncesi ve toplumlar üç aşamadan geçer:
- Teolojik aşama: Olaylar tanrılar ve doğaüstü güçlerle açıklanır.
- Metafizik aşama: Olaylar soyut güçler ve kavramlarla açıklanır.
- Pozitif aşama: Olaylar gözlem ve deneye dayanan bilimsel yasalarla açıklanır; Comte'a göre en ileri aşamadır.
Pragmatizm
Pragmatizm (yararcılık), bir bilginin doğruluğunu yaşamda doğurduğu sonuçlarla ölçer. Akımın öncüsü C. S. Peirce, en tanınmış temsilcileri William James ve John Dewey'dir. James'e göre bir düşünce, ona dayanan eylem beklenen sonucu veriyor ve işe yarıyorsa doğrudur; doğruluk düşüncenin değişmez bir özelliği değil, uygulamada kazandığı bir değerdir. Dewey'ye göre düşünceler sorunları çözmeye yarayan araçlardır; bu yüzden görüşü araçsalcılık diye de anılır.
Karıştırılan noktalar
Pozitivizm ile empirizm ikisi de deneye dayanır; ancak empirizm bilginin kaynağına ilişkin bir görüştür, pozitivizm ise bilimsel olmayan her açıklamayı bilgi dışı sayan daha katı bir tutumdur. Pozitivizm ile kritisizm ikisi de metafiziğin bilgi vermediğini söyler; ancak Kant zihnin a priori kalıplarını kabul eder, Comte etmez. Pragmatizm ise bilginin kaynağını değil ölçütünü öne çıkarır: Önemli olan bilginin nereden geldiği değil, işe yarayıp yaramadığıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünüre göre eski insanlar yıldırımı tanrıların öfkesiyle, sonraki dönemlerin düşünürleri “doğanın gizli güçleri” ile açıklamıştır; bugün ise yıldırım, ölçülebilen elektrik yükleriyle ve bunların yasalarıyla açıklanmaktadır. Düşünür son açıklamayı en olgun aşama sayar. Bu görüş kime aittir?
Çözüm. Düşünür, aynı olgunun açıklanmasında üç ayrı aşama saptamaktadır: tanrılara dayanan açıklama, soyut güçlere dayanan açıklama ve gözleme dayalı bilimsel açıklama. Bu, Auguste Comte'un üç hâl yasasıdır: teolojik, metafizik ve pozitif aşama. Yalnızca gözlenebilir olgulara dayanan bilgiyi geçerli sayan bu görüş pozitivizmdir.
Örnek 2. Bir dağcı, sis bastırınca pusulasına güvenip güvenmemek arasında kalır. Bir düşünür şöyle der: “Pusulanın gösterdiği yönün doğru olup olmadığını tartışarak öğrenemezsin. O yöne yürü; seni kulübeye ulaştırıyorsa doğrudur.” Bu düşünürün doğruluk anlayışı nedir?
Çözüm. Düşünür, bir inancın doğruluğunu ona göre davranıldığında ortaya çıkan sonuçla ölçmektedir: Pusulaya duyulan güven, dağcıyı hedefine ulaştırıyorsa doğrudur. Doğruluğu uygulamadaki başarıya ve yarara bağlayan bu anlayış pragmatizmdir ve William James ile John Dewey tarafından savunulmuştur. Burada doğruluk, düşüncenin gerçekliğe benzemesiyle değil, işe yaramasıyla belirlenir.
Sık yapılan hatalar
- Pozitivizmi “olumlu düşünme” anlamında anlamak; pozitif burada olgusal, gözlenebilir demektir.
- Üç hâl yasasının sırasını karıştırmak: teolojik, metafizik, pozitif.
- Pragmatizmi ahlaktaki faydacılıkla aynı saymak; pragmatizm bir doğruluk ve bilgi anlayışıdır.
- Comte ile Kant'ı karıştırmak; a priori kalıpları kabul eden Kant'tır.
- Pozitivizm: Yalnızca olgulara dayanan bilimsel bilgi geçerlidir; kurucusu Comte.
- Üç hâl: teolojik, metafizik, pozitif.
- Pragmatizm: Doğru olan, işe yarayandır; James ve Dewey.