Konu anlatımı
“Biliyorum” dediğimizde tam olarak ne söylemiş oluruz? Bilgi felsefesi bu soruyla başlar. TYT'de bilginin tanımı çoğunlukla bir örnek olay üzerinden sorulur: Kişinin inancı doğrudur, ama onu gerçekten bildiği söylenebilir mi? Bu alt başlıkta bilgi ilişkisini, bilginin üç koşulunu ve gerekçelendirmenin önemini göreceksin.
Özne, nesne ve bilgi
Bilgi, bilen ile bilinen arasında kurulan bir ilişkidir. Bilen varlığa özne (süje), bilinen şeye nesne (obje), öznenin nesneye yönelip onu kavramasına bilme edimi denir. Bu ilişkiden ortaya çıkan ürün bilgidir. Algılama, düşünme, anlama ve açıklama gibi edimler bu ilişkiyi kurar. Bilgi felsefesi tek tek bilgilerle değil, bu ilişkinin kendisiyle ilgilenir: Özne nesneyi gerçekten olduğu gibi bilebilir mi?
Üç koşul
Platon'un diyaloglarındaki tartışmalara dayanan geleneksel tanıma göre bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır. Bir kişinin bir önermeyi bilmesi için üç koşulun birlikte sağlanması gerekir:
- İnanç: Kişi önermenin doğru olduğuna inanmalıdır.
- Doğruluk: Önerme gerçekten doğru olmalıdır; yanlış bir şey bilinemez, yalnızca bilindiği sanılır.
- Gerekçelendirme: Kişinin inancı kanıta, gözleme ya da sağlam bir akıl yürütmeye dayanmalıdır.
Gerekçelendirme neden gerekli?
Bir inanç rastlantı sonucu da doğru çıkabilir. Sınavda bilmediği soruyu rastgele işaretleyen öğrenci doğru seçeneği bulabilir; ama yanıtı bildiği söylenemez. Onu bilen öğrenciden ayıran şey gerekçedir: Bilen öğrenci neden o seçeneğin doğru olduğunu açıklayabilir. Gerekçelendirme; gözleme, deneye, güvenilir tanıklığa ya da akıl yürütmeye dayanabilir. Gerekçe ne kadar güçlüyse bilgi iddiası da o kadar güçlüdür.
Üç koşul her zaman yeter mi?
20. yüzyılda Edmund Gettier, üç koşul sağlandığı hâlde kişinin bildiğini söylemekte duraksadığımız durumlar bulunduğunu göstermiştir. Bu durumlarda kişinin gerekçesi vardır ve inancı doğrudur; ama inancın doğru çıkması gerekçeyle değil, bir rastlantıyla ilgilidir. Bu örnekler, gerekçelendirilmiş doğru inancın bilgi için gerekli olsa da her zaman yeterli olmayabileceğini düşündürür. Tartışma bugün de sürmektedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir yolcu, istasyondaki tabelada trenin 14.20'de kalkacağını okur ve buna inanır. Tren gerçekten 14.20'de kalkar. Yolcunun durumunu bilginin üç koşulu açısından değerlendiriniz.
Çözüm. Yolcu trenin 14.20'de kalkacağına inanmaktadır; inanç koşulu sağlanmıştır. Tren o saatte kalkmıştır; doğruluk koşulu sağlanmıştır. Yolcunun inancı, istasyonun resmî tabelası gibi güvenilir bir kaynağa dayanmaktadır; gerekçelendirme koşulu da sağlanmıştır. Üç koşul birlikte bulunduğu için geleneksel tanıma göre yolcu trenin kalkış saatini bilmektedir.
Örnek 2. Bir çoban, uzaktaki tepede koyuna benzeyen beyaz bir kaya görür ve “Tepede bir koyun var.” diye düşünür. Gerçekten de tepede, kayanın arkasında, çobanın göremediği bir koyun vardır. Çoban tepede koyun olduğunu biliyor mudur?
Çözüm. Çobanın inancı doğrudur; çünkü tepede gerçekten bir koyun vardır. İnancının bir dayanağı da vardır: Uzaktan koyuna benzeyen bir şey görmüştür. Buna karşın çobanın tepede koyun olduğunu bildiğini söylemek güçtür: Gördüğü şey koyun değil kayadır ve inancının doğru çıkması bir rastlantıdır. Bu tür örnekler, bir inancın hem doğru hem gerekçeli olmasının onu bilgi yapmaya her zaman yetmediğini düşündürür.
Sık yapılan hatalar
- Doğru çıkan her inancı bilgi saymak; rastlantıyla doğru çıkan inanç bilgi değildir.
- Güçlü biçimde inanmayı bilmekle karıştırmak; inancın gücü onun doğruluğunu göstermez.
- Yanlış bir şeyin de bilinebileceğini düşünmek; bilgi doğruluğu gerektirir.
- Bilgi = inanç + doğruluk + gerekçelendirme.
- Özne bilen, nesne bilinendir; bilgi aralarındaki ilişkinin ürünüdür.
- Doğru ve gerekçeli inanç, doğruluğu rastlantıya bağlıysa bilgi sayılmayabilir.