Konu anlatımı
Bazı filozoflar bilginin kaynağını ne yalnızca akılda ne de yalnızca duyu deneyinde bulur. Entüisyonizm gerçekliğin sezgiyle, fenomenoloji ise bilince görünenin özünün doğrudan kavranmasıyla bilinebileceğini savunur. TYT'de ikisi de kısa tanımlarla sorulur. Bu alt başlıkta iki akımı ve temsilcilerini göreceksin.
Entüisyonizm ve Bergson
Entüisyonizm (sezgicilik), gerçekliğin aracısız ve doğrudan bir kavrayışla, yani sezgiyle bilinebileceğini savunur. Henri Bergson'a göre akıl (zekâ), maddeyi ve cansız doğayı kavramak için elverişlidir; nesneleri parçalara ayırır, durdurur ve ölçer. Oysa yaşam ve bilinç kesintisiz bir akıştır; Bergson buna süre der. Akıl bu akışı parçalara böldüğü anda onu kaçırır. Yaşamın özünü ancak onu içeriden yakalayan sezgi kavrar.
Gazali ve sezgi
İslam dünyasında Gazali, kesin bilgiyi ararken önce duyuların, sonra aklın verdiği bilgilerden şüphe etmiştir. Aradığı kesinliğe akıl yürütmeyle değil, kalbe doğan sezgiyle ulaştığını yazar; bu sezgiye kalp gözü de denir. Gazali'ye göre akıl kendi alanında geçerlidir; ama Tanrı'ya ve varlığın hakikatine ilişkin en yüksek bilgi aklın sınırını aşar. Bu yüzden Gazali de sezgiyi bilginin kaynağı sayan düşünürler arasında anılır.
Fenomenoloji ve Husserl
Fenomenoloji (görüngü bilim), Edmund Husserl'in kurduğu felsefe yöntemidir. Fenomen, bilince göründüğü biçimiyle şeydir. Husserl'e göre fenomenin özüne ulaşmak için o şey hakkındaki bütün önyargılar, alışılmış kabuller ve bilimsel kuramlar bir yana bırakılmalıdır; bu işleme paranteze alma denir. Geriye kalan, fenomenin değişmeyen özüdür ve bu öz doğrudan bir görüyle kavranır. Husserl'e göre bilinç her zaman bir şeye yönelmiştir; bilinç, bir şeyin bilincidir.
Karşılaştırma
İki akımın ortak yanı, bilgiyi adım adım ilerleyen akıl yürütmeye ya da duyu verilerinin toplanmasına değil, doğrudan bir kavrayışa dayandırmalarıdır. Ayrıldıkları nokta şudur: Bergson'un sezgisi yaşamın akışını içeriden yakalar ve akla karşıt bir yeti olarak sunulur. Husserl'in öz görüsü ise titiz bir yöntemin, paranteze almanın sonunda gelir ve amacı felsefeyi kesin bir temele oturtmaktır. Soruda “süre, akış, yaşam” geçiyorsa Bergson'u, “paranteze alma, öz, fenomen” geçiyorsa Husserl'i düşün.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir ezgiyi notalarına ayırıp her notanın süresini ve frekansını ölçebilirsiniz; ama ezgiyi ezgi yapan şey bu ölçümlerin toplamı değildir. Ezgi ancak dinlenirken, akışı içinde yaşanarak kavranır.” diyen bir düşünür hangi akıma yakındır?
Çözüm. Düşünür, parçalara ayıran ve ölçen aklın bir bütünün akışını kavrayamadığını, bu akışın ancak doğrudan yaşanarak bilinebileceğini savunmaktadır. Akıl ile sezgiyi bu biçimde ayıran ve süreyi yalnızca sezginin kavradığını söyleyen düşünür Bergson'dur; akım entüisyonizmdir. Görüşte bilginin kaynağı ne duyu verilerinin toplanması ne de akıl yürütmedir; aracısız kavrayıştır.
Örnek 2. Bir düşünür, “kıskançlık” duygusunu incelemek isteyen öğrencisine şöyle der: “Önce kıskançlık hakkında kitaplarda okuduklarını, çevrenden duyduklarını ve kendi önyargılarını bir kenara koy. Sonra bu duygunun bilincine nasıl göründüğüne bak ve hangi özelliği olmasa onun artık kıskançlık olmayacağını bul.” Bu yöntem hangi akıma aittir?
Çözüm. Düşünür, incelenen şey hakkındaki bütün hazır bilgi ve kabullerin geçici olarak devre dışı bırakılmasını, sonra bilince görünen şeyin değişmeyen özünün aranmasını istemektedir. Önyargıları paranteze alma ve fenomenin özüne yönelme Husserl'in fenomenolojisinin yöntemidir. Burada amaç duyguyu ölçmek ya da nedenini açıklamak değil, onun ne olduğunu betimlemektir.
Sık yapılan hatalar
- Sezgiyi tahmin ya da içgüdü ile karıştırmak; felsefede sezgi, aracısız ve doğrudan kavrayıştır.
- Bergson'un aklı değersiz saydığını düşünmek; akıl maddeyi kavramada başarılıdır, yaşamı kavramada yetersizdir.
- Paranteze almayı reddetmek ya da şüphe etmek sanmak; kabuller yalnızca geçici olarak devre dışı bırakılır.
- Husserl'in fenomenini Kant'ın fenomeniyle aynı saymak; Husserl'de öz, fenomenin kendisinde aranır.
- Bergson: Akıl maddeyi, sezgi yaşamı ve süreyi kavrar.
- Gazali: En yüksek bilgiye kalp gözüyle, sezgiyle ulaşılır.
- Husserl: paranteze alma, fenomen, öz; bilinç bir şeyin bilincidir.