Konu anlatımı
İnsanlar bir yerden ayrılmak için nedenler ve gidecekleri yeri seçmek için gerekçeler bulur. Bu alt başlıkta göçü başlatan itici etkenleri, göçün yönünü belirleyen çekici etkenleri ve sınavda bu ikisini nasıl ayıracağını göreceksin.
İtici etkenler
İtici etkenler, insanların yaşadıkları yerden ayrılmasına yol açan olumsuz koşullardır. Kırsal alanda toprakların miras yoluyla parçalanıp geçimi sağlayamayacak kadar küçülmesi, tarımda makineleşme nedeniyle iş gücü ihtiyacının azalması, hızlı nüfus artışı, işsizlik ve düşük gelir başlıca ekonomik itici etkenlerdir. Eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği sosyal; savaş, baskı ve güvenlik sorunları siyasi; kuraklık, deprem, sel ve erozyonla toprağın verimsizleşmesi doğal itici etkenlerdir.
Çekici etkenler
Çekici etkenler, göç edilen yerin insanları kendine çeken olanaklarıdır. Sanayi ve hizmet sektörlerindeki iş olanakları, daha yüksek ücretler, iyi eğitim ve sağlık hizmetleri, kültür ve sosyal yaşam olanakları, güvenli bir ortam ve akraba ya da hemşehrilerin daha önce yerleşmiş olması göçün yönünü belirler. Örneğin büyük kentlerdeki iş olanakları, kırsal alanlardan gelen göçün bu kentlere yönelmesinin başlıca nedenidir.
Ayırt etme yolu
Bir etkenin itici mi çekici mi olduğunu, etkenin içeriği değil bulunduğu yer belirler. Kuraklık, göç edilen yerde değil ayrılınan yerde yaşandığı için iticidir. İş olanağı, göç edilen yerde bulunuyorsa çekicidir; ama ayrılınan yerde iş olanağının olmaması iticidir. Bu yüzden soruda her gerekçeyi okurken önce hangi yerden söz edildiğini belirle. Ülkeler arasındaki göçlerde de aynı kural geçerlidir: göç veren ülkedeki koşullar itici, göç alan ülkedeki koşullar çekicidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Art arda kurak yılların yaşandığı bir bölgeden birçok aile, yeni sulama kanallarıyla tarımın geliştiği ve tarım işçisine ihtiyaç duyulan bir ovaya göç ediyor. Bu göçteki itici ve çekici etkenleri belirle.
Çözüm. Kuraklık ve buna bağlı ürün kaybı, ailelerin ayrıldığı bölgede yaşanmaktadır; bunlar itici etkenlerdir. Sulama kanallarıyla gelişen tarım ve tarım işçisine duyulan ihtiyaç ise göç edilen ovanın olanaklarıdır; bunlar çekici etkenlerdir. Bu göç doğal bir itici etkenle başlamış, ekonomik bir çekici etkenle yönünü bulmuştur.
Örnek 2. 1950'lerden sonra Türkiye'de kırsal alanlardan büyük kentlere yoğun bir göç yaşanmıştır. Şu durumları bu göçün itici ve çekici etkenleri olarak ayır: tarımda traktör kullanımının yaygınlaşması, kentlerde fabrikaların açılması, köylerde toprakların miras yoluyla küçülmesi, kentlerde okul ve hastanelerin bulunması.
Çözüm. Tarımda traktör kullanımının yaygınlaşması kırsal alanda iş gücü ihtiyacını azaltmış, toprakların miras yoluyla küçülmesi de ailelerin geçimini zorlaştırmıştır; bu ikisi köylerdeki itici etkenlerdir. Kentlerde açılan fabrikalar iş, okul ve hastaneler de eğitim ve sağlık olanağı sunmuştur; bu ikisi göç edilen kentlerin çekici etkenleridir.
Sık yapılan hatalar
- Bir etkeni yalnız içeriğine bakarak sınıflandırmak; hangi yerde bulunduğu belirleyicidir.
- Tarımda makineleşmeyi kentlerin çekici etkeni saymak; makineleşme kırsalın itici etkenidir.
- Uluslararası göçte göç veren ülkedeki nüfus artışını çekici etken saymak; bu, göç veren ülkenin itici etkenidir.
- İtici: ayrılınan yerdeki sorunlar; çekici: gidilen yerdeki olanaklar.
- Başlıca itici etkenler: toprakların parçalanması, makineleşme, işsizlik, yetersiz hizmetler, kuraklık, savaş.
- Başlıca çekici etkenler: iş, yüksek ücret, eğitim, sağlık, güvenlik.