Konu anlatımı
Dünya kendi ekseni çevresinde dönerken bir yandan da Güneş'in çevresinde dolanır. Bu alt başlıkta yıllık hareketin özelliklerini, eksen eğikliğini, aydınlanma çemberini ve yıl içindeki dört önemli tarihi göreceksin.
Yörünge ve süre
Dünya, Güneş'in çevresindeki elips biçimli yörüngesinde batıdan doğuya doğru 365 gün 6 saatte bir tur atar. Takvim yılı 365 gün kabul edildiğinden artan 6 saatler dört yılda bir gün eder; bu yüzden dört yılda bir şubat 29 gün çeker. Yörünge elips olduğu için Dünya'nın Güneş'e uzaklığı yıl içinde biraz değişir: Dünya yaklaşık 3 Ocak'ta Güneş'e en yakın (günberi), yaklaşık 4 Temmuz'da en uzak (günöte) konumdadır. Güneş'e yakınken daha hızlı, uzakken daha yavaş ilerlediğinden Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi kıştan birkaç gün uzundur.
Eksen eğikliği
Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik değildir; dik doğrultuyla yaklaşık 23° 27′ (yaklaşık 23,5°) açı yapar. Eksen yıl boyunca uzayda hep aynı yöne eğik kalır. Bu yüzden Dünya yörüngede ilerledikçe Kuzey Yarım Küre bir dönem Güneş'e doğru, bir dönem Güneş'ten öteye eğik durur. Güneş ışınlarının dik düştüğü yer de yıl içinde 23° 27′ kuzey ile 23° 27′ güney paralelleri arasında gidip gelir.
Dört önemli tarih
Ekinoks tarihlerinde ışınlar Ekvator'a dik düşer ve her yerde gece ile gündüz eşittir; gündönümü tarihlerinde ışınlar dönencelerden birine dik düşer.
- 21 Mart: Işınlar Ekvator'a dik düşer; Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar.
- 21 Haziran: Işınlar Yengeç Dönencesi'ne dik düşer; Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar, Kuzey Kutup Dairesi ve kuzeyinde Güneş 24 saat batmaz.
- 23 Eylül: Işınlar yeniden Ekvator'a dik düşer; Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar.
- 21 Aralık: Işınlar Oğlak Dönencesi'ne dik düşer; Kuzey Yarım Küre'de en kısa gündüz yaşanır ve kış başlar, Güney Kutup Dairesi ve güneyinde Güneş 24 saat batmaz.
Aydınlanma çemberi
Aydınlık ve karanlık yarıları ayıran aydınlanma çemberi, ekinoks tarihlerinde iki kutup noktasından geçer ve bütün paralelleri iki eşit parçaya böler; bu yüzden her yerde gece ile gündüz eşittir. Öteki tarihlerde kutuplardan geçmez ve paralelleri eşit olmayan parçalara böler. Gündönümü tarihlerinde aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğettir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi, Dünya'nın Güneş'e en uzak konumda (günöte) bulunduğu döneme denk gelir. Bu bilgiyi kullanarak mevsimlerin Güneş'e uzaklıktan değil eksen eğikliğinden kaynaklandığını açıkla.
Çözüm. Mevsimler Güneş'e uzaklıktan kaynaklansaydı Dünya Güneş'e en uzakken Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanması gerekirdi; oysa bu dönemde yaz yaşanır. Ayrıca aynı anda iki yarım kürede birbirinin tersi mevsimler görülür; Güneş'e uzaklık iki yarım küre için aynı olduğundan bu farkı açıklayamaz. Mevsimleri belirleyen, eksen eğikliği nedeniyle ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin yıl içinde değişmesidir.
Örnek 2. 2028 yılında şubat ayı kaç gün çeker? Bunun Dünya'nın yıllık hareketiyle ilişkisini açıkla.
Çözüm. Dünya Güneş'in çevresindeki turunu 365 gün 6 saatte tamamlar. Takvim yılı 365 gün sayıldığı için her yıl 6 saat artar ve bu artış dört yılda 24 saate, yani bir güne ulaşır. Bu gün dört yılda bir şubat ayına eklenir. 2028 dörde tam bölündüğünden artık yıldır ve şubat 29 gün çeker.
Sık yapılan hatalar
- Mevsimlerin Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasından kaynaklandığını sanmak; mevsimlerin nedeni eksen eğikliği ve yıllık harekettir.
- Işınların yıl içinde kutuplara kadar dik düşebildiğini sanmak; dik ışınlar yalnız iki dönence arasında görülür.
- Ekinokslarda gece ile gündüzün yalnız Ekvator'da eşit olduğunu sanmak; ekinokslarda her yerde eşittir.
- Yıllık hareket: 365 gün 6 saat, batıdan doğuya, elips yörünge.
- Eksen eğikliği yaklaşık 23° 27′; dik ışınlar iki dönence arasında yer değiştirir.
- 21 Mart ve 23 Eylül ekinoks, 21 Haziran ve 21 Aralık gündönümüdür.