Konu anlatımı
Eksen eğikliği, Dünya'nın Güneş çevresindeki hareketiyle birlikte pek çok önemli sonuç doğurur. Bu alt başlıkta bu sonuçları, matematik iklim kuşaklarını ve sınavda sık sorulan şekil ile eğiklik ayrımını göreceksin.
Başlıca sonuçlar
Bu sonuçların ortak özelliği, aynı yerde yıl içinde ortaya çıkan değişimlerle ilgili olmalarıdır.
- Mevsimler oluşur ve iki yarım kürede birbirinin tersi zamanlarda yaşanır.
- Güneş ışınlarının dik düştüğü yer yıl içinde iki dönence arasında yer değiştirir.
- Ekvator dışındaki her yerde gece ve gündüz süreleri yıl içinde değişir.
- Aynı yerde öğle güneş açısı ve öğle gölgesinin boyu yıl içinde değişir.
- Kutup dairelerinden kutuplara doğru 24 saati aşan gece ve gündüzler görülür; kutup noktalarında yaklaşık altışar ay süren gece ve gündüz yaşanır.
- Dönenceler ve kutup daireleri ortaya çıkar; basınç ve rüzgâr kuşakları mevsimlere göre kuzeye ve güneye kayar.
Dönenceler, kutup daireleri ve kuşaklar
Dönenceler eksen eğikliğine eşit enlemlerden, yani 23° 27′ kuzey ve güney paralellerinden geçer. Kutup daireleri ise 90° ile eksen eğikliği arasındaki farka eşit enlemlerden, yani 66° 33′ kuzey ve güney paralellerinden geçer. Bu çizgiler Dünya'yı matematik iklim kuşaklarına ayırır: iki dönence arasında ışınların yıl içinde dik düşebildiği sıcak (tropikal) kuşak, dönencelerle kutup daireleri arasında ılıman kuşaklar, kutup dairelerinin ötesinde soğuk (kutup) kuşaklar bulunur.
Eğiklik değişseydi ne olurdu?
Eksen eğikliği sıfır olsaydı ışınlar yıl boyunca hep Ekvator'a dik düşer, her yerde gece ile gündüz yıl boyunca 12'şer saat olur ve mevsimler oluşmazdı; dönenceler ile kutup daireleri de ortadan kalkardı. Ancak Dünya'nın şeklinden doğan sonuçlar sürerdi: sıcaklık yine Ekvator'dan kutuplara doğru azalırdı. Eğiklik bugünkünden büyük olsaydı dönenceler kutuplara, kutup daireleri Ekvator'a yaklaşırdı; sıcak ve soğuk kuşaklar genişler, ılıman kuşak daralır, mevsimler arasındaki farklar da artardı.
Şekil mi, eğiklik mi?
Bir sonucu aynı anda farklı enlemleri karşılaştırarak görüyorsan çoğunlukla şeklin, aynı yerde yıl içindeki değişimi görüyorsan çoğunlukla eksen eğikliğinin sonucudur. Örneğin aynı gün öğle vakti ışınların geliş açısının Ekvator'dan kutuplara doğru küçülmesi şeklin; bir kentte öğle açısının haziranda büyük, aralıkta küçük olması eksen eğikliğinin sonucudur. Gece ile gündüzün birbirini izlemesi ise ikisinin de değil, günlük hareketin sonucudur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Dünya'nın eksen eğikliği 23° 27′ yerine 15° olsaydı dönenceler ve kutup daireleri hangi enlemlerden geçerdi? Ilıman kuşak nasıl değişirdi?
Çözüm. Dönenceler eksen eğikliğine eşit enlemlerden geçtiği için 15° kuzey ve güney paralellerinden geçerdi. Kutup daireleri 90° − 15° = 75° kuzey ve güney paralellerinden geçerdi. Ilıman kuşak her yarım kürede 15° ile 75° arasına, yani bugünkünden daha geniş bir alana yayılırdı. Işınların dik düştüğü alan daralır, mevsimler arasındaki sıcaklık ve gündüz süresi farkları azalırdı.
Örnek 2. Şu olayları Dünya'nın şeklinin ve eksen eğikliğinin sonuçları olarak ayır: I. Aynı anda Ekvator'dan kutuplara doğru ışınların geliş açısının küçülmesi, II. Ankara'da gündüzlerin haziranda uzun, aralıkta kısa olması, III. Kutup Yıldızı'nın enleme göre farklı yükseklikte görülmesi, IV. Işınların dik düştüğü yerin yıl içinde değişmesi.
Çözüm. I ve III aynı anda farklı enlemlerin karşılaştırılmasıyla ortaya çıkar; ikisi de Dünya'nın şeklinin sonucudur. II ve IV yıl içinde ortaya çıkan değişimlerdir; ikisi de eksen eğikliği ile yıllık hareketin sonucudur. Ayrım yaparken olayın bir anda mı yoksa yıl içinde mi görüldüğüne bakmak işini kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Eksen eğikliği olmasaydı sıcaklığın her yerde aynı olacağını sanmak; şekil nedeniyle kutuplara doğru azalma sürerdi.
- Kutup dairelerinin enlemini eksen eğikliğine eşit sanmak; kutup daireleri 90° eksi eksen eğikliği kadar enlemdedir.
- Eğiklik artınca ılıman kuşağın genişleyeceğini düşünmek; dönenceler ile kutup daireleri birbirine yaklaşacağı için daralır.
- Dönence enlemi = eksen eğikliği; kutup dairesi enlemi = 90° − eksen eğikliği.
- Eğiklik sıfır olsaydı mevsim olmaz, her yerde yıl boyu 12 saat gündüz olur; sıcaklık yine kutuplara doğru azalır.
- Aynı anda farklı yerler şekli, aynı yerde yıl içindeki değişim eksen eğikliğini gösterir.