Konu anlatımı
Gündüz süresi, bir yerin enlemine ve yılın hangi gününde olduğumuza göre değişir. Bu alt başlıkta bu değişimin kurallarını ve verilen gündüz süresi bilgisinden yarım küre ile enlem hakkında nasıl çıkarım yapacağını göreceksin.
Yıl içindeki değişim
Kuzey Yarım Küre'de gündüzler 21 Mart'tan 21 Haziran'a kadar uzar ve 21 Haziran'da yılın en uzun gündüzü yaşanır. Bu tarihten sonra gündüzler kısalır; 23 Eylül'de gece ile gündüz yeniden eşitlenir, 21 Aralık'ta yılın en kısa gündüzü yaşanır. 21 Mart ile 23 Eylül arasında Kuzey Yarım Küre'de gündüzler gecelerden uzundur. Güney Yarım Küre'de durum tersidir: en uzun gündüz 21 Aralık'ta, en kısa gündüz 21 Haziran'da yaşanır.
Enleme göre değişim
Ekvator'da gece ve gündüz yıl boyunca yaklaşık 12'şer saattir. Ekvator'dan uzaklaştıkça gündüz süresinin yıl içindeki değişimi artar; en uzun ve en kısa gündüz arasındaki fark büyür. Kutup dairelerinde yılda en az bir gün Güneş hiç batmaz, en az bir gün de hiç doğmaz. Kutup noktalarında yaklaşık altı ay gündüz, altı ay gece yaşanır. 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe gündüz uzar; 21 Aralık'ta ise kuzeye gidildikçe gündüz kısalır.
Türkiye'de gündüz süresi
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de, yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında yer alır; bu yüzden en uzun gündüz 21 Haziran'da, en kısa gündüz 21 Aralık'ta yaşanır. 21 Haziran'da en uzun gündüz Türkiye'nin en kuzeyindeki Sinop çevresinde, 21 Aralık'ta ise en uzun gündüz en güneydeki Hatay çevresinde görülür.
Veriden çıkarım yapmak
Bir yerin gündüz süresi bilgisi verildiğinde önce en uzun gündüzün hangi ayda yaşandığına bak: haziransa yer Kuzey, aralıksa Güney Yarım Küre'dedir. Sonra yıl içindeki farkın büyüklüğüne bak: fark büyükse yer Ekvator'dan uzak, küçükse Ekvator'a yakındır. Fark sıfıra yakınsa yer Ekvator üzerindedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. K noktasında gündüz süresi yıl içinde 10 ile 14 saat arasında, L noktasında 7 ile 17 saat arasında değişiyor. İki noktada da en uzun gündüz aralık ayında yaşanıyor. K ve L hangi yarım kürededir, hangisi Ekvator'a daha yakındır?
Çözüm. En uzun gündüz aralıkta yaşandığı için iki nokta da Güney Yarım Küre'dedir. Yıllık gündüz süresi farkı K'de 14 − 10 = 4 saat, L'de 17 − 7 = 10 saattir. Fark Ekvator'dan uzaklaştıkça arttığı için farkı küçük olan K Ekvator'a daha yakın, L ise daha uzaktır.
Örnek 2. 21 Haziran günü Kuzey Yarım Küre'deki 30°, 50° ve 66° 33′ kuzey enlemlerinde bulunan üç yerin gündüz sürelerini büyükten küçüğe sırala. Aynı sıralama 21 Aralık'ta nasıl olur?
Çözüm. 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe gündüz uzar; Kuzey Kutup Dairesi üzerinde Güneş 24 saat batmaz. Sıralama 66° 33′, 50° ve 30° biçimindedir. 21 Aralık'ta kuzeye gidildikçe gündüz kısalır; kutup dairesi üzerinde Güneş o gün hiç doğmaz. Bu kez sıralama 30°, 50° ve 66° 33′ biçiminde olur.
Sık yapılan hatalar
- Ekvator'da gündüz süresinin yıl içinde değiştiğini sanmak; Ekvator'da yıl boyu yaklaşık 12 saattir.
- 21 Aralık'ta Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe gündüzün uzadığını sanmak; o tarihte kuzeye gidildikçe gündüz kısalır.
- Gündüz süresindeki yıllık farkın boylama bağlı olduğunu düşünmek; fark enleme bağlıdır.
- Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz 21 Haziran, en kısa gündüz 21 Aralık'tadır.
- Ekvator'dan uzaklaştıkça gündüz süresinin yıllık değişimi artar.
- En uzun gündüz haziranda ise Kuzey, aralıkta ise Güney Yarım Küre.