Konu anlatımı
Dünya kendi ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru yaklaşık 24 saatte bir tur atar. Buna günlük hareket denir. Bu alt başlıkta hareketin özelliklerini ve gün içinde yaşadığımız pek çok olayın bu hareketle nasıl açıklandığını göreceksin.
Hareketin özellikleri
Dünya batıdan doğuya döner; Kuzey Kutbu'nun üstünden bakıldığında bu dönüş saat yönünün tersinedir. Bir tam tur 360° olduğundan Dünya bir saatte 15°, dört dakikada 1° döner; bu açısal hız her yerde aynıdır. Çizgisel hız ise yerden yere değişir. Ekvator çevresi yaklaşık 40 075 km olduğundan Ekvator üzerindeki bir nokta saatte yaklaşık 1670 km yol alır. Paraleller kutuplara doğru küçüldüğünden çizgisel hız da azalır ve kutup noktalarında sıfır olur.
Gece, gündüz ve günlük sıcaklık
Dünya döndükçe her yer sırayla aydınlık ve karanlık yarıya girer; gece ile gündüz birbirini izler. Gündüz Güneş'ten enerji alan yer ısınır, gece ışıma yoluyla soğur; böylece günlük sıcaklık farkları oluşur. Dünya batıdan doğuya döndüğü için Güneş, Ay ve yıldızlar doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görünür. Kara ile denizin gün içinde farklı ısınıp soğuması kıyılarda kara ve deniz meltemlerini, yamaçlarla vadi tabanlarının farklı ısınması da dağ ve vadi meltemlerini oluşturur.
Yerel saat farkı
Dünya batıdan doğuya döndüğü için aynı enlemdeki iki yerden doğudakinde Güneş daha önce doğar ve öğle, yani Güneş'in en tepe noktada olduğu an, doğuda daha önce yaşanır. Her meridyenin kendi yerel saati vardır; iki meridyen arasındaki 1°'lik fark 4 dakikalık yerel saat farkı demektir. Doğudaki yerin yerel saati her zaman ileridir.
Sapma ve Dünya'nın şişkinliği
Dönen Dünya üzerinde uzun yol alan rüzgârlar ve okyanus akıntıları, Kuzey Yarım Küre'de hareket yönünün sağına, Güney Yarım Küre'de soluna sapar. Ayrıca dönüşün etkisiyle Dünya Ekvator'dan şişmiş, kutuplardan basıklaşmıştır. Bu iki sonuç da günlük hareketle ilişkilidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Ekvator çevresini 40 075 km kabul ederek Ekvator üzerindeki bir noktanın günlük harekette saatte yaklaşık kaç km yol aldığını bul. Bu hız 60° kuzey enleminde neden daha azdır?
Çözüm. Ekvator üzerindeki nokta 24 saatte bir tur, yani 40 075 km yol alır. Saatteki yol 40 075 ÷ 24 ≈ 1670 km'dir. 60° kuzey paraleli Ekvator'dan çok daha kısa bir çemberdir; bu paraleldeki nokta da aynı 24 saatte bir tur atar ama daha kısa bir yol alır. Bu yüzden çizgisel hızı daha azdır. Açısal hız ise iki yerde de saatte 15°'dir.
Örnek 2. Şu durumlardan hangileri günlük hareketin sonucudur: kara ve deniz meltemleri, mevsimlerin oluşması, aynı anda farklı meridyenlerde farklı yerel saatlerin yaşanması, Kuzey Yarım Küre'de rüzgârların sağa sapması, gündüz süresinin yıl içinde değişmesi?
Çözüm. Kara ve deniz meltemleri, gün içindeki ısınma ve soğuma farkından doğar; bu fark gece ile gündüzün birbirini izlemesine, yani günlük harekete bağlıdır. Yerel saat farkı ve rüzgârların sapması da günlük hareketin sonucudur. Mevsimlerin oluşması ve gündüz süresinin yıl içinde değişmesi ise eksen eğikliği ile yıllık hareketin sonucudur.
Sık yapılan hatalar
- Açısal hızın Ekvator'da fazla olduğunu sanmak; açısal hız her yerde saatte 15°'dir, Ekvator'da fazla olan çizgisel hızdır.
- Mevsimleri ve gündüz süresinin yıl içinde değişmesini günlük harekete bağlamak.
- Sapmanın iki yarım kürede de sağa olduğunu sanmak; Güney Yarım Küre'de sola doğrudur.
- Günlük hareket batıdan doğuya, yaklaşık 24 saatte; 1 saatte 15°, 4 dakikada 1°.
- Sonuçlar: gece ve gündüz, günlük sıcaklık farkı, yerel saat farkı, sapma, meltemler, Ekvator'daki şişkinlik.
- Çizgisel hız Ekvator'da en fazla, kutuplarda sıfırdır.