Konu anlatımı
Tanrı'nın varlığını kabul eden görüşler, Tanrı'nın evrenle ilişkisini farklı biçimlerde anlar. TYT'de teizm, deizm ve panteizm tanımlarıyla verilir ve hangisi olduğu sorulur; üçü birbirine çok yakın sözcükler olduğu için sık karıştırılır. Bu alt başlıkta üç görüşü ve ayırt edici noktalarını göreceksin.
Teizm
Teizme göre Tanrı vardır ve evreni yaratmıştır. Tanrı evrenden ayrı ve onu aşan bir varlıktır; ama yarattıktan sonra evrenle ilişkisini kesmemiştir: Evreni gözetir, insanlara vahiy ve peygamberler aracılığıyla seslenir, dualara karşılık verir. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam teist dinlerdir. Tek Tanrı'ya inanmaya monoteizm, birden çok tanrıya inanmaya politeizm denir.
Deizm
Deizme göre de Tanrı vardır ve evreni yaratmıştır; ancak yarattıktan sonra evrenin işleyişine karışmaz. Evren, kurulmuş bir saat gibi kendi yasalarına göre işler. Bu yüzden deizm vahyi, peygamberliği ve mucizeyi kabul etmez; Tanrı'nın varlığına akıl yoluyla ulaşılabileceğini savunur. Deizm, 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa'da yaygınlaşmıştır; Voltaire bu görüşün tanınmış savunucularındandır.
Panteizm
Panteizm (tümtanrıcılık) Tanrı ile evreni birbirinden ayırmaz; bu görüşe göre var olan her şey Tanrı'dır ya da Tanrı'nın bir görünümüdür. Tanrı evreni dışarıdan yaratan bir varlık olarak değil, evrenin kendisi olarak düşünülür. Bu görüşün en bilinen temsilcisi Spinoza'dır; ona göre tek bir töz vardır ve ona Tanrı da doğa da denebilir. Panteizme yakın bir görüş olan panenteizme göre ise evren Tanrı'nın içindedir, ama Tanrı evrenden ibaret değildir; onu aşar.
Karşılaştırma
Üç görüşü ayırmak için üç soru sor:
- Tanrı evrenden ayrı mıdır? Teizmde ve deizmde evet, panteizmde hayır.
- Tanrı evreni yaratmış mıdır? Teizmde ve deizmde evet; panteizmde Tanrı evrenle özdeştir.
- Tanrı evrenin işleyişine karışır mı, vahiy gönderir mi? Yalnızca teizmde evet.
- Ortak nokta: Üçü de Tanrı'nın varlığını kabul eder.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Üç arkadaş bir dağ gölünün kıyısında konuşur. Biri “Bu gölü yaratan onu görüyor ve koruyor; ona dua edebilirim.” der. İkincisi “Yaratan onu yaratmış ve doğa yasalarına bırakmış; artık karışmaz.” der. Üçüncüsü “Göl, dağ ve biz ayrı ayrı yaratılmış şeyler değiliz; hepimiz tek bir tanrısal varlığın parçalarıyız.” der. Bu görüşleri adlandırınız.
Çözüm. Birinci arkadaş yaratan, gözeten ve duaya karşılık veren bir Tanrı'dan söz eder; bu teizmdir. İkincisi yaratıcıyı kabul eder, ama evrene müdahaleyi kabul etmez; bu deizmdir. Üçüncüsü Tanrı ile doğayı ayırmaz, her şeyi tek bir tanrısal varlığın parçası sayar; bu panteizmdir. Ayırt edici soru, Tanrı'nın evrenden ayrı olup olmadığı ve evrene karışıp karışmadığıdır.
Örnek 2. Bir düşünür Tanrı'ya inandığını, ama kutsal kitapları ve mucizeleri kabul etmediğini söylüyor. Bu düşünür ateist ya da agnostik sayılabilir mi?
Çözüm. Sayılamaz. Ateist Tanrı'nın var olmadığını, agnostik ise Tanrı'nın var olup olmadığının bilinemeyeceğini savunur. Bu düşünür ise Tanrı'nın varlığını kabul etmektedir; kabul etmediği şey vahiy ve mucizedir. Yaratıcı bir Tanrı'yı kabul edip onun evrene müdahalesini ve vahyi kabul etmeyen görüş deizmdir.
Sık yapılan hatalar
- Deizmi ateizm sanmak; deist Tanrı'nın varlığını kabul eder.
- Panteizmi politeizmle karıştırmak; panteizm çok tanrıya inanmak değil, Tanrı ile evreni bir saymaktır.
- Teizm ile monoteizmi eş anlamlı kullanmak; monoteizm Tanrı'nın tek olduğunu, teizm Tanrı'nın evrenle ilişkisini bildirir.
- Teizm: Tanrı yaratır, gözetir, vahiy gönderir.
- Deizm: Tanrı yaratır, ama karışmaz; vahiy ve mucize kabul edilmez.
- Panteizm: Tanrı ile evren bir ve aynıdır (Spinoza).