Konu anlatımı
Filozoflar Tanrı'nın varlığını yalnızca inanç konusu olarak değil, akıl yürütmeyle de ele almıştır. Bu akıl yürütmelere Tanrı kanıtları denir. TYT'de bir akıl yürütme verilir ve hangi kanıta örnek olduğu sorulur. Bu alt başlıkta kozmolojik, teleolojik, ahlak ve dinî tecrübe kanıtlarını göreceksin; ontolojik kanıt ayrı bir alt başlıkta ele alınıyor.
Kozmolojik kanıt
Kozmolojik kanıt evrenin varlığından yola çıkar. Var olan şeyler varlığını bir nedene borçludur; o neden de başka bir nedene. Bu zincir geriye doğru sonsuzca uzatılamayacağına göre, başında kendisinin nedeni bulunmayan bir ilk neden yer almalıdır. Aristoteles hareketten yola çıkarak hareket etmeyen ilk hareket ettiriciye varır. Farabi ve İbn Sina varlıkları, var olmak için başkasına muhtaç olan mümkün varlık ile varlığı kendinden olan zorunlu varlık diye ayırır; mümkün varlıklar zorunlu varlığı gerektirir. Kelam bilginleri ise evrenin sonradan var olduğunu ve onu var eden bir yaratıcının bulunması gerektiğini savunur.
Teleolojik kanıt
Teleolojik kanıt (düzen ve amaç kanıtı) evrendeki düzenden yola çıkar. Gök cisimlerinin düzenli hareketi, canlıların organlarının işlevlerine uygunluğu gibi olgular rastlantıyla açıklanamaz; amaca uygun bir düzen, akıllı bir düzenleyiciyi gösterir. William Paley bunu saat örneğiyle anlatır: Kırda bir saat bulan kişi onu bir ustanın yaptığını düşünür; evren saatten çok daha karmaşıktır. Kanıt bir analojiye dayanır.
Ahlak ve dinî tecrübe kanıtları
Ahlak kanıtını Kant ileri sürer. Kant'a göre Tanrı'nın varlığı kuramsal akılla kanıtlanamaz; ama ahlak, erdemli olanın mutluluğa da ulaşacağı bir düzeni gerektirir ve bu düzenin güvencesi olarak Tanrı kabul edilmelidir. Dinî tecrübe kanıtı ise farklı çağ ve kültürlerde pek çok insanın yaşadığını bildirdiği dinî deneyimlere dayanır: Bu kadar yaygın bir deneyimin bir karşılığı olmalıdır.
İtirazlar
Kanıtlara yöneltilen başlıca itirazlar şunlardır:
- Kozmolojik kanıta: Her şeyin bir nedeni varsa ilk nedenin neden nedensiz olduğu sorulur; evrenin kendisinin öncesiz olabileceği ileri sürülür.
- Teleolojik kanıta: Hume'a göre evren ile insan yapımı bir alet arasındaki benzerlik zayıftır; canlılardaki uyumun doğal süreçlerle açıklanabileceği de savunulur.
- Ahlak kanıtına: Ahlakın Tanrı inancı olmadan da temellendirilebileceği ileri sürülür.
- Dinî tecrübe kanıtına: Kişisel deneyimin başkaları için kanıt değeri taşımadığı söylenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle akıl yürütür: “Şu masa var, ama var olmayabilirdi; onu bir marangoz yaptı. Marangoz da var olmayabilirdi; onu da anne babası var etti. Var olmak için başkasına muhtaç olan şeylerin toplamı da kendi başına var olamaz. Öyleyse varlığı için hiçbir şeye muhtaç olmayan bir varlık bulunmalıdır.” Bu akıl yürütme hangi kanıta örnektir ve kimlerin görüşüne yakındır?
Çözüm. Akıl yürütme, var olmak için başkasına muhtaç olan varlıklardan yola çıkmakta ve bunların varlığını açıklamak için varlığı kendinden olan bir varlığa ulaşmaktadır. Evrendeki varlıkların varlığından ve nedensellikten hareket ettiği için kozmolojik kanıttır. Mümkün varlık ile zorunlu varlık ayrımına dayanan bu biçimi Farabi ve İbn Sina'nın görüşüne yakındır.
Örnek 2. “Bir kumsalda dalgaların rastgele bıraktığı çakıllar ile özenle dizilmiş bir mozaik arasındaki farkı herkes görür; mozaik bir ustayı düşündürür. Göz gibi bir organ ise her mozaikten daha düzenlidir.” diyen biri hangi kanıtı savunmaktadır? Bu kanıta nasıl bir itiraz yöneltilebilir?
Çözüm. Kişi doğadaki düzenden ve amaca uygunluktan yola çıkmakta, insan yapımı düzenli bir nesne ile doğal bir yapı arasında benzerlik kurmaktadır; bu teleolojik kanıttır. Kanıt bir analojiye dayandığı için itirazlar da analojiye yönelir: İnsan yapımı nesnelerin bir ustası olduğunu deneyimle biliriz, ama evrenin oluşumuna tanık olmadık; ayrıca canlılardaki uyumun doğal süreçlerle açıklanabileceği ileri sürülür.
Sık yapılan hatalar
- Kozmolojik ile teleolojik kanıtı karıştırmak: Kozmolojik kanıt nedenden, teleolojik kanıt düzen ve amaçtan yola çıkar.
- Kant'ın Tanrı'nın varlığını reddettiğini sanmak; Kant kuramsal kanıtları yetersiz bulur, ama ahlak kanıtını ileri sürer.
- Bir kanıtı zayıf bulmayı inançsızlıkla aynı saymak; bir kanıtı yetersiz bulan kişi inançlı da olabilir.
- Kozmolojik: Nedenler zinciri bir ilk nedende durur; zorunlu varlık.
- Teleolojik: Düzen ve amaç, akıllı bir düzenleyiciyi gösterir; saat örneği.
- Ahlak kanıtı: Kant.