Konu anlatımı
Tanrı'nın varlığı sorusuna verilen yanıtlar yalnızca “vardır” diyenlerle sınırlı değildir. Ateizm bu soruya “yoktur”, agnostisizm ise “bilinemez” yanıtını verir. TYT'de bu iki görüş tanımlarıyla sorulur ve çoğu zaman birbiriyle ya da deizmle karıştırılır. Bu alt başlıkta iki görüşü, gerekçelerini ve ayırt edici noktalarını göreceksin.
Ateizm
Ateizm (tanrıtanımazlık), Tanrı'nın var olmadığını savunan görüştür. Ateist düşünürler çoğunlukla şu gerekçelere dayanır: Tanrı'nın varlığı için öne sürülen kanıtlar yetersizdir; evren doğal nedenlerle açıklanabilir; dünyadaki kötülük, iyi ve güçlü bir Tanrı düşüncesiyle bağdaşmaz. Materyalist filozoflar, var olan her şeyi madde saydıkları için çoğunlukla ateisttir. Feuerbach, Marx, Nietzsche ve Sartre bu görüşü savunan düşünürler arasında sayılır.
Agnostisizm
Agnostisizm (bilinemezcilik), Tanrı'nın var olup olmadığının insan aklıyla bilinemeyeceğini savunur. Agnostik ne “vardır” ne “yoktur” der; iki iddianın da kanıtlanamayacağını ileri sürer ve yargıda bulunmaz. Antik Çağ'da Protagoras, tanrıların var olup olmadıklarını bilemeyeceğini söylemiştir. Terimi 19. yüzyılda Thomas Henry Huxley ortaya atmıştır. Agnostisizm, bilgi felsefesindeki şüpheciliğin din alanındaki karşılığı sayılabilir.
Karşılaştırma
Görüşleri ayırmak için iddianın ne olduğuna bak:
- Teist ve deist: “Tanrı vardır.” der.
- Ateist: “Tanrı yoktur.” der; bu da kesin bir yargıdır.
- Agnostik: “Tanrı'nın var olup olmadığı bilinemez.” der; iddiası Tanrı hakkında değil, bilginin sınırı hakkındadır.
- Septik ile agnostik: Septisizm genel olarak bilginin imkânından şüphe eder; agnostisizm bu şüpheyi Tanrı ve benzeri metafizik konulara yöneltir.
Kant'ın konumu
Kant'a göre kuramsal akıl Tanrı'nın varlığını ne kanıtlayabilir ne de çürütebilir; çünkü bilgi deney alanıyla sınırlıdır ve Tanrı deneyin konusu değildir. Bu yönüyle Kant'ın görüşü, bilgi bakımından bilinemezciliğe yaklaşır. Ancak Kant burada durmaz: Tanrı'nın varlığını ahlakın bir gereği olarak kabul eder. Bu yüzden Kant, Tanrı'nın kuramsal olarak bilinemeyeceğini, ama ona inanmanın akla uygun olduğunu savunan bir düşünür olarak anılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Tanrı'nın var olduğunu gösteren kanıtları da, var olmadığını gösteren kanıtları da inceledim; hiçbiri beni ikna etmedi. İnsan aklı bu soruyu yanıtlayacak donanımda değil; bu yüzden hüküm vermiyorum.” diyen biri hangi görüşü savunmaktadır? Bu kişi ateist sayılır mı?
Çözüm. Kişi Tanrı'nın varlığı konusunda ne olumlu ne olumsuz yargıda bulunmakta, sorunun insan aklının sınırını aştığını söylemektedir; bu agnostisizmdir. Ateist sayılamaz; çünkü ateist “Tanrı yoktur.” yargısını kesin olarak ileri sürer. Agnostik ise bu yargıyı da kanıtlanamaz bulur. İkisini ayıran, birinin bir sonuca varması, ötekinin yargıyı askıya almasıdır.
Örnek 2. “Evrende madde ve hareketten başka bir şey yoktur; bu yüzden maddeyi aşan bir yaratıcıdan söz edilemez.” yargısı hangi varlık görüşüne dayanır ve din felsefesinde hangi görüşe götürür?
Çözüm. Yargı var olan her şeyi maddeye indirger; bu, varlık felsefesindeki materyalizmdir. Maddeyi aşan hiçbir varlık kabul edilmediği için Tanrı'nın varlığı da reddedilir; din felsefesindeki karşılığı ateizmdir. Örnek, bir filozofun varlık anlayışının din felsefesindeki tutumunu nasıl belirlediğini gösterir. Yargı “bilinemez” deseydi agnostisizm söz konusu olurdu.
Sık yapılan hatalar
- Agnostisizmi ateizmle aynı saymak.
- Agnostisizmi kararsızlık ya da ilgisizlik sanmak; agnostisizm, bilginin sınırına ilişkin gerekçeli bir görüştür.
- Deisti ateist saymak; deist Tanrı'nın varlığını kabul eder.
- Ateizm: Tanrı yoktur.
- Agnostisizm: Tanrı'nın var olup olmadığı bilinemez.
- Agnostik yargıyı askıya alır; ateist bir yargıya varır.