Konu anlatımı
Ontolojik kanıt, Tanrı'nın varlığını evrene bakarak değil, yalnızca Tanrı kavramını çözümleyerek göstermeye çalışır. Hiçbir gözleme dayanmadığı için öteki kanıtlardan ayrılır. TYT'de bu kanıt çoğunlukla Anselmus'un akıl yürütmesi verilerek sorulur. Bu alt başlıkta kanıtın adımlarını, Descartes'taki biçimini ve ona yöneltilen itirazları göreceksin.
Anselmus'un kanıtı
Kanıtı ilk kez 11. yüzyılda Anselmus ortaya koymuştur. Akıl yürütmesi şu adımlardan oluşur:
- Tanrı, kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlıktır.
- Bu varlığı, Tanrı'yı inkâr eden kişi bile düşünebilir; öyleyse en azından zihinde vardır.
- Hem zihinde hem gerçeklikte var olmak, yalnızca zihinde var olmaktan daha büyüktür.
- Tanrı yalnızca zihinde var olsaydı, ondan daha büyüğü düşünülebilirdi; bu bir çelişkidir.
- Sonuç: Tanrı yalnızca zihinde değil, gerçeklikte de vardır.
Descartes'taki biçimi
Descartes kanıtı yetkinlik kavramıyla yeniden kurar. Tanrı, bütün yetkinliklere sahip varlık olarak düşünülür. Var olmak bir yetkinliktir; öyleyse var olmayan bir Tanrı, bütün yetkinliklere sahip olmazdı. Nasıl ki iç açılarının toplamı iki dik açı olmayan bir üçgen düşünülemezse, var olmayan bir en yetkin varlık da düşünülemez. Varlık, Tanrı kavramından ayrılamaz.
İtirazlar
Anselmus'un çağdaşı keşiş Gaunilo, aynı akıl yürütmeyle kendisinden daha kusursuzu düşünülemeyen bir adanın da var olduğunun kanıtlanabileceğini, oysa böyle bir adanın bulunmadığını söyler; demek ki bir şeyi düşünmek onun var olmasını gerektirmez. Kant'a göre ise varlık gerçek bir yüklem değildir: Bir şeyin var olduğunu söylemek, onun kavramına yeni bir özellik eklemez. Yüz gerçek sikke, kavram olarak yüz düşünülmüş sikkeden fazlasını içermez; fark, kavramda değil, gerçeklikte bulunup bulunmamasındadır.
Kanıtın özelliği
Ontolojik kanıt a prioridir; deneye ve gözleme başvurmaz, yalnızca kavram çözümlemesine dayanır. Kozmolojik ve teleolojik kanıtlar ise evrene ilişkin bir gözlemden yola çıktıkları için a posterioridir. Bu yüzden ontolojik kanıt rasyonalist filozoflara yakındır; Thomas Aquinas gibi düşünürler ise onu kabul etmemiş, Tanrı'nın varlığına ancak evrenden yola çıkılarak varılabileceğini savunmuştur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dünyadaki hiçbir şeye bakmama gerek yok. ‘En yetkin varlık’ sözünün anlamını düşünmem yeterli: Böyle bir varlık var olmasaydı bir eksiği olurdu ve en yetkin olmazdı.” diyen bir düşünür hangi kanıtı ileri sürmektedir? Bu kanıtı ötekilerden ayıran nedir?
Çözüm. Düşünür hiçbir gözleme başvurmadan, yalnızca “en yetkin varlık” kavramının içeriğinden Tanrı'nın var olduğu sonucunu çıkarmaktadır; bu ontolojik kanıttır ve Descartes'ın kurduğu biçime yakındır. Onu ötekilerden ayıran, çıkış noktasının evren değil kavram olmasıdır: Kozmolojik kanıt nedenlerden, teleolojik kanıt düzenden yola çıkar; ontolojik kanıt ise deneyden bağımsız, a priori bir akıl yürütmedir.
Örnek 2. Bir öğrenci şöyle der: “Kendisinden daha hızlısı düşünülemeyen bir at tasarlayabilirim; ama bu, ahırda öyle bir at olduğunu göstermez.” Öğrencinin sözü ontolojik kanıta yöneltilen hangi itiraza benzer?
Çözüm. Öğrenci, bir şeyin en üstün biçiminin düşünülebilmesinden onun gerçekten var olduğu sonucunun çıkmayacağını söylemektedir. Bu, Gaunilo'nun kusursuz ada örneğiyle yönelttiği itiraza benzer: Kavramdan varlığa geçilemez. Anselmus'un yanıtı, akıl yürütmenin yalnızca kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlık için geçerli olduğu, at ya da ada gibi sınırlı şeylere uygulanamayacağı yönündedir.
Sık yapılan hatalar
- Ontolojik kanıtı evrendeki düzenle ya da ilk nedenle ilişkilendirmek; kanıt yalnızca kavramdan yola çıkar.
- Kanıtı ilk ortaya koyan olarak Descartes'ı göstermek; ilk biçimi Anselmus'a aittir.
- Kant'ın itirazını Gaunilo'nunkiyle karıştırmak: Gaunilo ada örneğini verir; Kant varlığın bir yüklem olmadığını söyler.
- Ontolojik kanıt: Tanrı kavramından varlığına geçer; a prioridir.
- Anselmus: kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlık. Descartes: en yetkin varlık.
- İtirazlar: Gaunilo'nun kusursuz adası; Kant'a göre varlık bir yüklem değildir.