Konu anlatımı
İnanılan şey akılla da temellendirilebilir mi, yoksa inanç aklın sınırının ötesinde mi başlar? Bu soru din felsefesinin en eski sorularındandır. TYT'de bir düşünürün inanç ile akıl arasındaki ilişkiye bakışı anlatılır ve hangi yaklaşıma uyduğu sorulur. Bu alt başlıkta başlıca yaklaşımları göreceksin.
Akıl ile inanç uyumludur
Bu yaklaşıma göre akıl ile inanç aynı hakikate götüren iki yoldur ve doğru anlaşıldıklarında çelişmezler. Farabi'ye göre felsefe hakikati akli kanıtlarla, din ise aynı hakikati herkesin anlayabileceği simgelerle anlatır. İbn Rüşd, felsefe ile dinin birbirine aykırı olmadığını savunur: Hakikat hakikate ters düşmez. Hristiyan düşüncesinde Thomas Aquinas da bazı inanç doğrularının akılla kanıtlanabildiğini, bazılarının ise aklı aşmakla birlikte akla aykırı olmadığını ileri sürer.
Anlamak için inanmak
Kimi düşünürlere göre inanç önce gelir; akıl, inanılanı anlamaya çalışır. Anselmus bunu “Anlamak için inanıyorum.” sözüyle dile getirir. Gazali ise aklın gücünü kabul etmekle birlikte sınırlı olduğunu savunur: Akıl matematikte ve mantıkta güvenilirdir; ama Tanrı ve ahiret gibi konularda tek başına kesinliğe ulaşamaz. Gazali, Filozofların Tutarsızlığı adlı eserinde filozofların bu konularda akla aşırı güvendiğini ileri sürmüş; İbn Rüşd ona Tutarsızlığın Tutarsızlığı adlı eseriyle yanıt vermiştir.
İnanç kanıta dayanmaz
İmancılık (fideizm) adı verilen yaklaşıma göre inanç, akıl yürütmenin ürünü değildir. Kierkegaard'a göre inanç nesnel bir bilgi değil, kişinin bütün varlığıyla verdiği bir karardır; akıl yürütme insanı bir yere kadar götürür, oradan sonrası bir sıçrama gerektirir. Ona göre Tanrı'nın varlığı kanıtlanabilseydi inanmaya gerek kalmazdı. Pascal da inancın kaynağını akılda değil, kalpte görür: Kalbin, aklın bilmediği nedenleri vardır.
İnanç kanıta bağlanmalıdır
Karşı uçta, bir inancın ancak yeterli kanıtla desteklendiği ölçüde kabul edilmesi gerektiğini savunan yaklaşım yer alır. Bu yaklaşıma göre dinî iddialar da öteki iddialar gibi akıl ve deneyle sınanmalıdır; kanıt yetersizse yargı askıya alınmalı ya da iddia reddedilmelidir. Mantıkçı pozitivistler daha da ileri giderek deneyle doğrulanamayan önermeleri anlamsız saymıştır. İmancılar ise bu ölçütün inancın doğasına uymadığını söyler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Yüzmeyi kıyıda durup suyun kaldırma kuvvetini hesaplayarak öğrenemezsin; suya atlaman gerekir. İnanç da böyledir: Hesap bittiğinde değil, kişi kendini bıraktığında başlar.” Bu görüş inanç ile akıl ilişkisine dair hangi yaklaşıma uyar?
Çözüm. Düşünür, inancı akıl yürütmenin ve kanıtın bir sonucu olarak değil, kişinin verdiği bir karar ve kendini adayış olarak görmektedir. İnancın kanıta dayanmadığını, bir sıçrama ile başladığını savunan bu yaklaşım imancılıktır ve Kierkegaard'ın görüşüyle örtüşür. Bu görüşe göre inanç, değerini akıl yürütmeyle elde edilen kanıtlardan almaz.
Örnek 2. “Kutsal metin ile aklın vardığı kesin bir sonuç çelişiyor gibi görünüyorsa metin yanlış anlaşılmıştır; doğru yorumlandığında çelişki ortadan kalkar.” diyen bir düşünür hangi yaklaşımı savunmaktadır?
Çözüm. Düşünür, akıl ile vahyin gerçekte çelişmeyeceğini, görünürdeki çelişkinin yorumla giderilebileceğini savunmaktadır. Bu, akıl ile inancın uyumlu olduğunu ileri süren yaklaşımdır ve özellikle İbn Rüşd'ün görüşünü yansıtır: Hakikat tektir ve hakikat hakikate ters düşmez. Bu yaklaşımda akıl inancın rakibi değil, onu anlamanın bir yoludur.
Sık yapılan hatalar
- İmancılığı akıl düşmanlığı sanmak; imancılık aklı değil, aklın inancı temellendirebileceği iddiasını reddeder.
- Gazali'nin aklı tümüyle reddettiğini düşünmek; Gazali aklı kendi alanında geçerli, metafizik konularda sınırlı bulur.
- İbn Rüşd ile Gazali'yi aynı tarafa yerleştirmek; İbn Rüşd felsefeyi Gazali'nin eleştirilerine karşı savunur.
- Uyum: Farabi, İbn Rüşd, Thomas Aquinas.
- Anselmus: Anlamak için inanıyorum. Gazali: Akıl sınırlıdır.
- İmancılık: İnanç kanıta dayanmaz; Kierkegaard'da sıçrama.