Konu anlatımı
Kötülük problemi, teizme yöneltilen en eski itirazlardan biridir. Aynı zamanda inanan düşünürlerin de üzerinde en çok durduğu konulardandır. TYT'de çoğunlukla bir konuşma verilir ve kötülük sorusuna verilen yanıtın neye dayandığı sorulur. Bu alt başlıkta sorunun yapısını ve başlıca yanıtları göreceksin.
Sorunun yapısı
Teizme göre Tanrı her şeye gücü yeten, her şeyi bilen ve tümüyle iyi olan varlıktır. Oysa dünyada acı, haksızlık, hastalık ve afet vardır. Sorun şu ikilemle dile getirilir: Tanrı kötülüğü önlemek istiyor da gücü yetmiyorsa her şeye gücü yeten değildir; gücü yetiyor da istemiyorsa tümüyle iyi değildir. Bu ikilem Antik Çağ'da Epikuros'a dayandırılır. Kimi düşünürler bu sorunu Tanrı'nın varlığına karşı bir kanıt olarak kullanmış, kimileri ise çözmeye çalışmıştır.
Ahlaki ve doğal kötülük
Kötülük iki türde ele alınır. Ahlaki kötülük, insanların özgür eylemlerinden doğan kötülüktür: savaş, zulüm, hırsızlık, yalan. Doğal kötülük ise insan eylemine bağlı olmayan acılardır: deprem, sel, salgın hastalık. Bu ayrım önemlidir; çünkü verilen yanıtların bir bölümü yalnızca birinci türü açıklar. Kötülük sorusuna Tanrı'nın adaletini savunarak yanıt verme çabasına teodise denir; terimi Leibniz kullanmıştır.
Yanıtlar
Teist düşünürlerin verdiği başlıca yanıtlar şunlardır:
- Özgür irade: Tanrı insanı özgür yaratmıştır; özgürlük kötüyü seçebilmeyi de içerir. Ahlaki kötülüğün kaynağı Tanrı değil, insanın seçimidir. Seçme olanağı bulunmayan bir varlığın iyiliği ahlaki değer taşımaz.
- Kötülük bir yokluktur: Augustinus'a göre kötülük kendi başına bir varlık değil, iyiliğin eksikliğidir; karanlığın ışığın yokluğu olması gibi.
- Mümkün dünyaların en iyisi: Leibniz'e göre Tanrı, olanaklı bütün dünyalar arasından en iyisini yaratmıştır; tek tek kötülükler bütünün iyiliği için kaçınılmazdır.
- Sınanma ve olgunlaşma: Acı ve güçlükler insanın sabır, cesaret ve merhamet gibi erdemleri kazanmasına olanak verir.
- Aklın sınırı: İnsan aklı bütünü göremediği için kötülüğün hikmetini kavrayamayabilir.
Yanıtlara itirazlar
Bu yanıtların her birine itiraz edilmiştir. Özgür irade yanıtı insanların yaptığı kötülüğü açıklasa da depremler gibi doğal kötülükleri açıklamakta zorlanır. En iyi dünya yanıtına, daha az acı içeren bir dünyanın düşünülebileceği söylenerek karşı çıkılır. Olgunlaşma yanıtına ise acının kimi zaman insanı olgunlaştırmak yerine ezdiği hatırlatılır. Tartışma bugün de sürmektedir; sınavda senden beklenen, bir yanıtın hangi düşünceye dayandığını tanımandır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Rakibinin taşlarını da kendin oynattığın bir satranç oyununu kazanmanın değeri yoktur. İnsanın iyiyi seçmesinin bir değeri olacaksa kötüyü seçmesi de mümkün olmalıdır.” diyen bir düşünür kötülük problemine hangi yanıtı vermektedir? Bu yanıt hangi tür kötülüğü açıklar?
Çözüm. Düşünür, iyiliğin ahlaki bir değer taşıması için insanın gerçekten seçme olanağına sahip olması gerektiğini savunmaktadır; yanıtı özgür irade düşüncesine dayanır. Buna göre haksızlıkların kaynağı Tanrı değil, insanın özgürlüğünü kötüye kullanmasıdır. Bu yanıt insan eylemlerinden doğan ahlaki kötülüğü açıklar; deprem ya da hastalık gibi insan seçimine bağlı olmayan doğal kötülükler için ayrı bir açıklama gerekir.
Örnek 2. “Soğuk diye ayrı bir şey yoktur; soğuk dediğimiz, ısının azlığıdır. Kötülük de böyledir.” diyen bir düşünür kötülük problemine nasıl bir yanıt vermektedir?
Çözüm. Düşünür, kötülüğün kendi başına var olan bir şey olmadığını, yalnızca iyiliğin eksikliği olduğunu savunmaktadır. Bu, Augustinus'un yanıtıdır: Tanrı var olan her şeyi iyi yaratmıştır; kötülük yaratılmış bir varlık değil, iyiliğin bulunmadığı yerdeki yokluktur. Bu yanıtın amacı, kötülüğün yaratıcısının Tanrı olduğu sonucundan kaçınmaktır.
Sık yapılan hatalar
- Kötülük problemini ahlak felsefesindeki “İyi nedir?” sorusuyla karıştırmak; burada sorulan, kötülüğün Tanrı inancıyla nasıl bağdaşacağıdır.
- Özgür irade yanıtının bütün kötülükleri açıkladığını düşünmek; doğal kötülükler ayrıca açıklanmalıdır.
- Sorunu yalnızca inanmayanların ortaya attığını sanmak; inanan düşünürler de bu soruyu ayrıntılı biçimde tartışmıştır.
- Sorun: Tanrı iyi ve her şeye gücü yetense kötülük neden var?
- Ahlaki kötülük insan eyleminden, doğal kötülük doğa olaylarından doğar.
- Yanıtlar: özgür irade, kötülüğün yokluk olması, en iyi dünya, sınanma.