Konu anlatımı
Virüsler hücre yapısında olmadıkları için sınıflandırma kategorilerine alınmaz; ama insan sağlığı üzerindeki etkileri çok büyüktür. Bu alt başlıkta virüslerin yol açtığı başlıca hastalıkları, bunlardan korunma yollarını ve virüslerin genetik mühendisliğindeki yerini göreceksin. Virüslerin canlılık özellikleriyle karşılaştırılması Canlıların Ortak Özellikleri konusunda işlenir.
Yapı ve çoğalma
Virüsler protein bir kılıf ve içindeki kalıtım materyalinden (DNA ya da RNA) oluşur. Kendi metabolizmaları yoktur; yalnızca girdikleri canlı hücrenin ribozomlarını, enerjisini ve yapı malzemelerini kullanarak çoğalırlar. Çoğalma sırasında girdikleri hücre çoğunlukla zarar görür ya da ölür. Her virüs belirli canlıların belirli hücrelerine girebilir. Kalıtım materyalleri hızla değişebildiği için yeni virüs çeşitleri ortaya çıkabilir.
Virüslerin yol açtığı hastalıklar
Programda virüslerin insan sağlığına etkileri beş hastalık üzerinden ele alınır:
- Kuduz: kuduz hayvanların ısırması ya da tırmalamasıyla bulaşır ve sinir sistemini etkiler; belirtiler başladıktan sonra neredeyse her zaman ölümle sonuçlanır. Isırılan ya da tırmalanan kişi vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmalıdır.
- Hepatit: karaciğer iltihabıdır. Bazı hepatit virüsleri kirli su ve besinlerle, bazıları kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır.
- Grip: öksürük ve hapşırıkla saçılan damlacıklarla solunum yoluyla bulaşır; ateş, halsizlik ve kas ağrısı yapar. Virüs sürekli değiştiği için grip her yıl yeniden görülür.
- Uçuk: genellikle dudak çevresinde su dolu kabarcıklar yapar; virüs vücutta gizli kalabilir ve stres ya da ateş gibi durumlarda yeniden ortaya çıkabilir.
- AIDS: HIV adlı virüsün yol açtığı hastalıktır; virüs vücudun savunma hücrelerini yok ederek vücudu hastalıklara karşı savunmasız bırakır. Kan, korunmasız cinsel ilişki ve anneden bebeğe geçebilir; tokalaşma, sarılma ya da aynı ortamda bulunmakla bulaşmaz.
Korunma yolları
Virüs hastalıklarına karşı en etkili yol bulaşmayı önlemektir. Ellerin sık sık sabunla yıkanması, öksürürken ve hapşırırken ağzın ve burnun kapatılması ve hasta kişilerle yakın temastan kaçınılması, solunum yoluyla bulaşan virüslere karşı korur. Temiz su içmek ve besinleri iyi yıkamak bazı hepatit virüslerinden korur. Diş fırçası ve jilet gibi kişisel eşyaların ortak kullanılmaması ve steril enjektör kullanılması, kanla bulaşan virüslere karşı önemlidir. Evcil hayvanların veteriner denetiminden geçirilmesi ve sahipsiz hayvanlarla temasta dikkatli olunması kuduza karşı korur. Aşıların bağışıklıktaki rolü 11. sınıf konusudur.
Genetik mühendisliğinde virüsler
Virüsler hücrelere girip kendi kalıtım materyallerini aktarabildikleri için, bilim insanları onları istenen genleri hücrelere taşımak için bir araç olarak kullanabilir. Bu özellik, genetik mühendisliği çalışmalarına ve bazı kalıtsal hastalıkların tedavisine yönelik araştırmalara yeni olanaklar sunmuştur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Grip, hepatit ve AIDS hastalıklarının bulaşma yollarını ve her birinden korunmak için alınabilecek bir önlemi yazınız.
Çözüm. Grip, hasta kişinin öksürük ve hapşırığıyla saçılan damlacıklarla solunum yoluyla bulaşır; elleri sık yıkamak ve kalabalık kapalı ortamlarda hastalarla yakın temastan kaçınmak korunmayı sağlar. Hepatit virüslerinin bazıları kirli su ve besinlerle, bazıları kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır; temiz su içmek ve kişisel eşyaları ortak kullanmamak önemlidir. AIDS kan, korunmasız cinsel ilişki ve anneden bebeğe bulaşır; steril enjektör kullanmak ve kan ürünlerinin denetlenmesi korunma yollarındandır.
Örnek 2. Virüsler neden âlem, şube ya da tür gibi sınıflandırma kategorilerine yerleştirilmez?
Çözüm. Sınıflandırma kategorileri hücreli canlılar için oluşturulmuştur. Virüslerin hücre yapısı yoktur; sitoplazma ve ribozom taşımazlar, kendi metabolizmaları yoktur ve canlı bir hücrenin dışında çoğalamazlar. Hücre dışında kristal hâline getirilebilirler. Bu özellikler nedeniyle virüsler canlılar ile cansızlar arasında kabul edilir ve hiçbir sınıflandırma kategorisine alınmaz.
Sık yapılan hatalar
- AIDS'in tokalaşma, sarılma ya da aynı bardağı kullanma gibi günlük temasla bulaştığını sanmak.
- Kuduzda belirtilerin başlamasını beklemek; ısırılan kişi hemen sağlık kuruluşuna başvurmalıdır.
- Virüslerin canlı hücre olmadan çoğalabildiğini düşünmek.
- Programdaki virüs hastalıkları: kuduz, hepatit, grip, uçuk ve AIDS.
- Korunma: el temizliği, temiz su ve besin, kişisel eşyaları ortak kullanmama, steril enjektör, evcil hayvan denetimi.
- Virüsler gen taşıyıcı olarak genetik mühendisliğinde kullanılır.