Canlıların Sınıflandırılması konu anlatımı

Konu anlatımı

Yeryüzünde milyonlarca canlı türü yaşar. Bu çeşitliliği anlamak, canlıları tanımak ve aralarındaki benzerlikleri görmek için bilim insanları canlıları ortak özelliklerine göre gruplara ayırır. Sınıflandırma, yeni bulunan bir canlının hangi canlılara yakın olduğunu anlamayı ve dünyanın her yerindeki bilim insanlarının aynı canlıdan söz ettiklerinden emin olmalarını sağlar.

Bu sayfada sınıflandırmada kullanılan ölçütleri, kategorileri ve ikili adlandırmayı, bakteriler, arkeler, protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar âlemlerinin genel özelliklerini, hayvanlar âleminin şube ve sınıflarını, canlıların ekonomiye ve teknolojiye katkılarını ve virüsleri göreceksin. TYT'de hayvanlar dışındaki âlemlerin kendi içindeki sınıflandırması sorulmaz; hayvanlarda da şube ve sınıfların yalnızca genel özellikleri bilinir.

Sınıflandırmanın önemi ve ölçütleri

Sınıflandırmanın amacı canlı çeşitliliğini düzenli biçimde incelemek ve canlılar arasındaki akrabalığı ortaya koymaktır. Eski sınıflandırmalarda canlıların yaşadığı ortam, hareket biçimi ya da insana yararı gibi dış özellikler kullanılıyordu; örneğin karada, suda ve havada yaşayanlar ayrı gruplara konuyordu. Bu tür ölçütler akrabalığı göstermez: yarasa ve kuş uçar, ama yarasa memelidir. Günümüzde canlılar vücut yapısı, gelişme biçimi, hücre yapısı, biyokimyasal özellikler ve DNA benzerlikleri gibi pek çok ölçüt birlikte kullanılarak sınıflandırılır. Yeni bilgiler elde edildikçe sınıflandırmalar sınanır, düzeltilir ya da yenilenir; arkelerin bakterilerden ayrı bir âlem olarak kabul edilmesi buna örnektir.

Kategoriler ve tür

Canlıların sınıflandırılmasında büyükten küçüğe âlem, şube, sınıf, takım, aile, cins ve tür kategorileri kullanılır. En küçük ve temel kategori türdür. Tür, ortak özelliklere sahip olan ve doğal koşullarda birbiriyle çiftleşerek verimli, yani kısır olmayan yavrular oluşturabilen bireylerin topluluğudur. At ile eşek çiftleşebilir, ama doğan katır kısırdır; bu yüzden at ve eşek ayrı türlerdir. Âlemden türe doğru inildikçe gruptaki tür sayısı azalır, canlılar arasındaki benzerlik ve akrabalık artar.

İkili adlandırma

Aynı canlı farklı dillerde ve bölgelerde farklı adlarla anılabilir. Bu karışıklığı önlemek için 18. yüzyılda Carolus Linnaeus'un yaygınlaştırdığı ikili adlandırma kullanılır. Her türün Latince iki sözcükten oluşan bilimsel bir adı vardır: birinci sözcük cins adıdır ve büyük harfle başlar, ikinci sözcük türü belirtir ve küçük harfle yazılır. İnsanın bilimsel adı Homo sapiens, ev kedisininki Felis catus, aslanınki Panthera leo, kaplanınki ise Panthera tigris'tir. Aslan ve kaplanın cins adlarının aynı olması, aynı cinsten ve yakın akraba olduklarını gösterir.

Âlemlerin genel özellikleri

Canlılar altı âlemde incelenir. Bakteriler ve arkeler tek hücreli prokaryotlardır; arkeler hücre duvarı ve zar yapısı bakımından bakterilerden ayrılır ve aralarında aşırı tuzlu, sıcak ya da asidik ortamlarda yaşayabilenler vardır. Protistler ökaryottur; çoğu tek hücrelidir ve aralarında ototrof olanlar da heterotrof olanlar da bulunur. Mantarlar ökaryot ve heterotroftur; hücre duvarları kitinden yapılmıştır ve glikojen depolarlar. Bitkiler çok hücreli, ökaryot ve ototroftur; hücre duvarları selülozdandır ve nişasta depolarlar. Hayvanlar çok hücreli, ökaryot ve heterotroftur; hücre duvarları yoktur ve glikojen depolarlar.

Hayvanlar âlemi

Hayvanlar omurgasızlar ve omurgalılar olarak iki büyük gruba ayrılır. Programda omurgasızlardan süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklembacaklılar ve derisidikenliler şubeleri; omurgalılardan balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve memeliler sınıfları yer alır. Balıklar, iki yaşamlılar ve sürüngenler değişken, kuşlar ve memeliler sabit vücut sıcaklıklıdır. Bu grupların yalnızca genel özellikleri ve örnekleri bilinir; iç yapılarına ve ayrıntılı sistematiklerine TYT'de girilmez.

Canlıların katkıları

Canlılar biyolojik süreçlere, ekonomiye ve teknolojiye katkı sağlar. Bitkiler, ototrof protistler ve bazı bakteriler besin üretir ve atmosfere oksijen verir; bakteri ve mantarlar ölü canlıları ayrıştırarak maddelerin doğaya dönmesini sağlar. Bazı bakteriler yoğurt ve peynir yapımında, mayalar ekmek yapımında kullanılır; bitkilerden besin, kereste, lif ve ilaç, hayvanlardan et, süt, yün, ipek ve bal elde edilir. Canlılardan esinlenerek teknolojiler de geliştirilmiştir: dulavratotu tohumlarının tutunması cırt cırt banda, yalıçapkınının gagası hızlı tren burnuna, nilüfer yaprağının kir tutmayan yüzeyi kendi kendini temizleyen boya ve camlara ilham vermiştir.

Virüsler

Virüsler hücre yapısında olmadıkları, kendi metabolizmaları bulunmadığı ve yalnızca canlı hücre içinde çoğalabildikleri için sınıflandırma kategorilerine alınmaz. Bir protein kılıf ve DNA ya da RNA'dan oluşurlar. Kuduz, hepatit, grip, uçuk ve AIDS virüslerin yol açtığı hastalıklardandır. Virüsler istenen genleri hücrelere taşımak için kullanılabildiğinden genetik mühendisliği çalışmalarına yeni olanaklar sunar.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Türden âleme doğru çıkıldıkça benzerliğin arttığını sanmak; benzerlik azalır, tür sayısı artar.
• Aynı aileden iki canlının farklı takımlarda olabileceğini düşünmek.
• İkili adlandırmada ikinci sözcüğü büyük harfle başlatmak; yalnızca cins adı büyük harfle başlar.
• Mantarları bitki sanmak; mantarlar kloroplast taşımaz, heterotroftur ve hücre duvarları kitindendir.
• Virüsleri bakteriler âlemine koymak; virüsler hiçbir sınıflandırma kategorisine alınmaz.