Güncel Çevre Sorunları konu anlatımı

Konu anlatımı

Hızla artan nüfus, sanayileşme, kentleşme ve bilinçsiz tüketim havayı, suyu ve toprağı kirletmekte, canlıların doğal hayat alanlarını daraltmaktadır. Çevre sorunları yalnızca diğer canlıları değil, insan sağlığını da doğrudan etkiler ve çoğu sınır tanımadan geniş bölgelere yayılır.

Bu sayfada programda yer alan güncel çevre sorunlarını, yani biyolojik çeşitliliğin azalmasını; hava, su, toprak, radyoaktif ve ses kirliliğini; asit yağmurlarını; küresel iklim değişikliğini; erozyonu; doğal hayat alanlarının tahribini ve orman yangınlarını, bunların canlılara ve insan sağlığına etkilerini, ekolojik, su ve karbon ayak izini, doğal kaynakların sürdürülebilirliğini ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını göreceksin.

Hava, su ve toprak kirliliği

Hava kirliliği başlıca fosil yakıtların ısınmada, sanayide ve taşıtlarda yakılmasıyla oluşur; havaya kükürt dioksit, azot oksitler, karbon monoksit ve çok küçük toz parçacıkları karışır. Kirli hava astım, bronşit ve diğer solunum yolu hastalıklarını ve kalp-damar hastalıklarını artırır, bitkilere zarar verir. Su kirliliği; evsel ve sanayi atık sularının arıtılmadan doğaya verilmesi, tarım ilaçlarının ve gübrelerin sulara karışması ve deniz kazalarıyla oluşur. Kirli sular ishal gibi bulaşıcı hastalıklara ve zehirlenmelere yol açar, su canlılarını öldürür. Toprak kirliliği çöpler, sanayi atıkları ve aşırı tarım ilacı ve gübre kullanımıyla oluşur; kirleticiler bitkilerle besin zincirine geçer ve biyolojik birikim yapabilir.

Radyoaktif ve ses kirliliği

Radyoaktif kirlilik nükleer santral kazaları, nükleer silah denemeleri ve radyoaktif atıkların uygun biçimde saklanmamasıyla oluşur. Radyoaktif ışınlar DNA'da mutasyonlara yol açarak kanser riskini artırır ve sonraki kuşaklarda kalıtsal bozukluklara neden olabilir; 1986'daki Çernobil kazası çok geniş bir bölgeyi etkilemiştir. Ses kirliliği trafik, sanayi, inşaat ve yüksek sesli müzik gibi istenmeyen ve rahatsız edici seslerden oluşur; işitme kaybı, uykusuzluk, stres, dikkat dağınıklığı ve yüksek tansiyona yol açabilir, hayvanların iletişimini ve davranışlarını bozabilir.

Asit yağmurları

Fosil yakıtların yakılmasıyla havaya karışan kükürt dioksit ve azot oksitler atmosferdeki su buharıyla tepkimeye girerek sülfürik asit ve nitrik asit oluşturur. Bu asitler yağmur, kar ya da sisle yeryüzüne iner; normal yağmurdan daha asidik olan bu yağışlara asit yağmuru denir. Asit yağmurları göl ve akarsuların asitliğini artırarak balıkları ve diğer su canlılarını öldürür, topraktaki minerallerin yıkanmasına yol açar, ağaçları zayıflatıp kurutur, tarihi yapıları ve metal yüzeyleri aşındırır. Kirleticiler rüzgârla taşındığı için asit yağmurları kaynaktan çok uzaktaki bölgeleri de etkiler.

Küresel iklim değişikliği

Fosil yakıtların yakılması, ormanların yok edilmesi ve bazı tarım ve hayvancılık uygulamaları atmosferde karbon dioksit ve metan gibi ısıyı tutan gazların miktarını artırır. Bu gazlar yeryüzünden yayılan ısının bir kısmının uzaya kaçmasını engeller; miktarları arttıkça yeryüzünün ortalama sıcaklığı yükselir. Sonuçta buzullar erir, deniz seviyesi yükselir, kuraklık, sel ve fırtına gibi aşırı hava olayları sıklaşır. Canlıların yaşayabildiği alanlar değişir; değişime ayak uyduramayan türlerin nesli tükenme tehlikesiyle karşılaşır, tarımda verim ve su kaynakları olumsuz etkilenir.

Erozyon, orman yangınları ve doğal hayat alanları

Erozyon, toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır. Ormanların kesilmesi, aşırı otlatma, anız yakma ve eğimli arazilerin eğim yönünde sürülmesi erozyonu hızlandırır; verimli toprağın oluşması yüzyıllar alırken erozyonla kısa sürede kaybedilir. Orman yangınlarının büyük çoğunluğu insan kaynaklıdır; yangınlar canlıları ve yaşam alanlarını yok eder, erozyonu artırır ve havaya karbon dioksit verir. Tarım alanı açma, kentleşme, yol ve baraj yapımı, madencilik ve sulak alanların kurutulması doğal hayat alanlarını tahrip eder. Bu sorunların hepsi biyolojik çeşitliliğin azalmasının başlıca nedenleri arasındadır.

Ekolojik, su ve karbon ayak izi

Ekolojik ayak izi, bir kişinin, topluluğun ya da ülkenin tükettiği kaynakları üretmek ve oluşturduğu atıkları yok etmek için gereken biyolojik olarak verimli alanın büyüklüğüdür. Su ayak izi, kullandığımız ürünlerin üretiminden tüketimine kadar doğrudan ve dolaylı olarak harcanan tatlı su miktarıdır. Karbon ayak izi ise etkinliklerimiz sonucunda doğrudan ve dolaylı olarak atmosfere verilen karbon dioksit ve benzeri gazların miktarıdır. Toplu taşıma, bisiklet ve yürüyüşü tercih etmek, enerji ve su tasarrufu yapmak, yerel ve mevsiminde üretilmiş ürünler tüketmek, israf etmemek ve atıkları geri dönüşüme ayırmak ayak izlerini küçültür.

Doğal kaynaklar ve biyolojik çeşitlilik

Su, toprak, hava, ormanlar, mineraller ve canlılar doğal kaynaklardır. Sürdürülebilirlik, bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamaktır. Türkiye; Asya ile Avrupa arasında köprü konumunda olması, farklı iklim tipleri, engebeli yer şekilleri ve üç tarafının denizlerle çevrili olması sayesinde biyolojik çeşitlilik bakımından zengindir; bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemiktir. Yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan türlere endemik tür denir. Biyolojik çeşitliliği korumak için doğal hayat alanları koruma altına alınır, nesli tehlikedeki türler korunup üretilir, tohum ve doku örnekleri gen bankalarında saklanır ve canlıların ya da genetik materyallerinin izinsiz yurt dışına çıkarılması (biyokaçakçılık) yasalarla önlenmeye çalışılır.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Asit yağmurlarının yalnızca kirliliğin kaynağı olan bölgeyi etkilediğini sanmak; kirleticiler rüzgârla çok uzaklara taşınır.
• Su ayak izini yalnızca musluktan kullanılan su sanmak; ürünlerin üretiminde harcanan su da dahildir.
• Endemik türü nesli tükenmekte olan tür ile aynı şey sanmak; endemik tür yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan türdür.
• Orman yangınlarının çoğunun doğal nedenlerle çıktığını düşünmek; büyük çoğunluğu insan kaynaklıdır.
• Bireysel davranışların çevre sorunlarında etkisiz olduğunu düşünmek.