Konu anlatımı
Hava, su ve toprak bütün canlıların yaşamı için temel kaynaklardır; bunlardan birinin kirlenmesi öbürlerini de etkiler. Bu alt başlıkta bu üç kirlilik türünün kaynaklarını, canlılar ve insan sağlığı üzerindeki etkilerini ve alınabilecek önlemleri göreceksin.
Hava kirliliği
Hava kirliliği başlıca kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların ısınmada, sanayide ve taşıtlarda yakılmasıyla oluşur; orman yangınları ve toz da havayı kirletir. Havaya kükürt dioksit, azot oksitler, karbon monoksit ve çok küçük toz parçacıkları karışır. Kirli hava astım, bronşit ve akciğer hastalıklarını, kalp-damar hastalıklarını artırır; karbon monoksit kapalı ortamlarda zehirlenmelere ve ölümlere yol açabilir. Hava kirliliği bitkilerin yapraklarına zarar verir ve asit yağmurlarına neden olur. Baca filtreleri, kaliteli yakıt, toplu taşıma ve yeşil alanların artırılması hava kirliliğini azaltır.
Su kirliliği
Evsel ve sanayi atık sularının arıtılmadan akarsu, göl ve denizlere verilmesi, tarım ilaçlarının ve gübrelerin yağmurla sulara karışması, çöplüklerden sızan sular ve deniz kazalarında dökülen petrol suları kirletir. Kirli sular içildiğinde ya da bu sularla sulanan sebzeler iyi yıkanmadan yendiğinde ishal, tifo ve bazı hepatit türleri gibi bulaşıcı hastalıklar yayılabilir. Ağır metaller ve tarım ilaçları su canlılarında biyolojik birikim yapar ve besin zinciri yoluyla insana ulaşır. Denize dökülen petrol su yüzeyinde ince bir tabaka oluşturur, deniz kuşlarının tüylerine yapışır ve pek çok su canlısının ölümüne yol açar.
Toprak kirliliği
Toprak; düzensiz depolanan çöpler, sanayi atıkları, aşırı ve bilinçsiz tarım ilacı ve gübre kullanımı, kirli sularla sulama ve asit yağmurlarıyla kirlenir. Kirlenen toprağın verimi düşer; topraktaki canlılar ve ayrıştırıcılar zarar görür. Toprağa karışan ağır metaller ve tarım ilaçları bitkilere, oradan da besin zinciri yoluyla hayvanlara ve insana geçer. Atıkların ayrı toplanması, çöplerin düzenli depolama alanlarında saklanması ve tarım ilaçlarının yalnızca gerektiği kadar kullanılması toprak kirliliğini azaltır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kasabada bir sanayi tesisinin atık suları arıtılmadan dereye veriliyor. Bu durum dere ekosistemini ve kasaba halkını nasıl etkileyebilir?
Çözüm. Atık sulardaki zararlı maddeler dere suyunun kalitesini bozar; balıklar ve diğer su canlıları zehirlenebilir ve ölebilir. Parçalanmayan ağır metaller ve kimyasallar su canlılarında birikir ve besin zinciri boyunca miktarları artar. Bu dereden tutulan balıkları yiyen ya da dere suyuyla sulanan ürünleri tüketen insanlar da bu maddeleri vücutlarına alır; zehirlenmeler ve uzun vadede kanser gibi hastalıklarla karşılaşabilir. Atık suların arıtma tesislerinde temizlenmesi bu zararları önler.
Örnek 2. Kışın kömür sobasıyla ısınılan, kapalı ve havalandırılmayan bir odada uyuyan kişiler için en önemli tehlike nedir? Nasıl önlenir?
Çözüm. Kömür yeterli oksijen olmadan yanınca renksiz ve kokusuz karbon monoksit gazı oluşur. Karbon monoksit solunduğunda kanın oksijen taşımasını engeller; kapalı bir odada birikirse baş ağrısı, bayılma ve ölüme yol açabilir. Sobanın bacasının düzenli temizlenmesi, odanın havalandırılması, sobanın yatmadan önce söndürülmesi ve karbon monoksit dedektörü kullanılması bu tehlikeyi önler.
Sık yapılan hatalar
- Kirliliğin yalnızca kaynağı olan bölgeyi etkilediğini sanmak; kirleticiler hava ve suyla uzaklara taşınır.
- Suyun berrak görünmesini temiz olduğunun kanıtı saymak; birçok kirletici gözle görülmez.
- Toprak kirliliğinin insanı etkilemediğini düşünmek; kirleticiler besin zinciriyle insana ulaşır.
- Hava kirliliği: fosil yakıtlar; solunum yolu ve kalp-damar hastalıkları.
- Su kirliliği: arıtılmamış atık sular, tarım ilaçları, petrol; bulaşıcı hastalıklar ve zehirlenmeler.
- Toprak kirliliği: çöp, sanayi atığı, aşırı ilaç ve gübre; kirleticiler besin zincirine geçer.