Konu anlatımı
Toprak, orman ve doğal hayat alanları yüzyıllar içinde oluşur, ama insan etkinlikleriyle kısa sürede yok olabilir. Bu alt başlıkta erozyonu, orman yangınlarını ve doğal hayat alanlarının tahribini, bunların biyolojik çeşitliliğe etkileriyle birlikte göreceksin.
Erozyon
Erozyon, toprağın üst katmanının su ve rüzgârla taşınmasıdır. Bitki örtüsü toprağı kökleriyle tutar ve yağmur damlalarının etkisini azaltır; bitki örtüsü yok olunca toprak kolayca taşınır. Ormanların kesilmesi, aşırı otlatma, anız yakma ve eğimli arazilerin eğim yönünde sürülmesi erozyonu hızlandırır. Birkaç santimetrelik verimli toprağın oluşması yüzlerce yıl alırken erozyonla kısa sürede kaybedilebilir. Erozyon tarım verimini düşürür, taşınan toprak barajları doldurur ve sel riskini artırır. Ağaçlandırma, otlatmanın düzenlenmesi, eğime dik sürüm ve basamaklı tarım erozyonu azaltır.
Orman yangınları
Orman yangınlarının büyük çoğunluğu dikkatsizlik ve ihmal gibi insan kaynaklı nedenlerle çıkar: söndürülmeden bırakılan ateşler, atılan sigara izmaritleri, anız ve çöp yakma bunların başında gelir; yıldırım gibi doğal nedenler daha azdır. Sıcak ve kurak hava ile rüzgâr yangınların yayılmasını kolaylaştırır. Yangınlar canlıları ve yaşam alanlarını yok eder, toprağı çıplak bırakarak erozyonu artırır, havaya karbon dioksit ve duman verir. Ormanda ateş yakılmaması, çöp ve cam atık bırakılmaması, yangınların erken fark edilip hızla söndürülmesi ve yanan alanların yeniden ağaçlandırılması önemlidir.
Doğal hayat alanlarının tahribi
Canlıların beslendiği, barındığı ve ürediği doğal ortamların yok edilmesine doğal hayat alanlarının tahribi denir. Tarım alanı açmak için ormanların kesilmesi, kentlerin ve yolların genişlemesi, barajlar, madencilik, sulak alanların kurutulması ve kıyıların yapılaşmaya açılması doğal hayat alanlarını daraltır ve parçalar. Yaşam alanı küçülen ya da parçalanan popülasyonlar küçülür; bireyler besin ve eş bulmakta zorlanır.
Biyolojik çeşitliliğin azalması
Doğal hayat alanlarının tahribi, kirlilik, iklim değişikliği, orman yangınları, aşırı ve kaçak avlanma ile canlıların doğadan izinsiz toplanması biyolojik çeşitliliğin azalmasına yol açar. Bir türün nesli tükendiğinde o türün ekosistemdeki görevi de ortadan kalkar ve besin ağı boyunca başka türler etkilenir. Nesli tükenen bir tür geri getirilemez; bu yüzden biyolojik çeşitliliğin azalması en ciddi çevre sorunlarından biridir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Eğimli bir yamaçtaki orman kesilip arazi eğim yönünde sürülerek tarıma açılıyor. Birkaç yıl içinde neler olması beklenir? Bu sorunu azaltmak için ne yapılabilir?
Çözüm. Ağaçlar kesilince toprağı kökleriyle tutan ve yağmurun etkisini azaltan bitki örtüsü ortadan kalkar. Eğim yönünde açılan sürüm izleri yağmur sularının hızla akmasını kolaylaştırır ve verimli üst toprak sularla taşınır; erozyon hızlanır. Birkaç yıl içinde tarım verimi düşer, yamaçta derin oluklar oluşabilir ve taşınan toprak aşağıdaki dereleri ve barajları doldurur. Eğime dik sürüm, basamaklı tarım ve yamacın uygun kısımlarının yeniden ağaçlandırılması erozyonu azaltır.
Örnek 2. Bir sulak alanın tarım arazisi açmak için kurutulması orada yaşayan canlıları nasıl etkiler?
Çözüm. Sulak alanlar pek çok balık, kurbağa, su bitkisi ve su kuşu için beslenme, barınma ve üreme yeridir; göçmen kuşlar için de önemli konaklama alanlarıdır. Alan kurutulunca bu canlıların doğal hayat alanı yok olur; suya bağımlı türler ölür ya da bölgeyi terk eder, göçmen kuşlar konaklayacak yer bulamaz. Bu türlerle beslenen canlılar da etkilenir ve bölgenin biyolojik çeşitliliği azalır. Ayrıca sulak alanın suyu tutma ve taşkınları azaltma işlevi kaybolur.
Sık yapılan hatalar
- Erozyonun yalnızca rüzgârla olduğunu sanmak; su da toprağı taşır.
- Orman yangınlarının çoğunun doğal nedenlerle çıktığını düşünmek.
- Bir türün neslinin tükenmesinin yalnızca o türü etkilediğini sanmak; besin ağı boyunca başka türler de etkilenir.
- Erozyon ormansızlaşma, aşırı otlatma, anız yakma ve eğim yönünde sürümle hızlanır.
- Orman yangınlarının çoğu insan kaynaklıdır; yangınlar erozyonu ve havadaki karbon dioksiti artırır.
- Doğal hayat alanlarının tahribi biyolojik çeşitliliğin azalmasının başlıca nedenlerindendir.