Eşeyli ve Eşeysiz Üreme konu anlatımı

Konu anlatımı

Canlılar türlerini sürdürmek için ürer. Üremede tek bir ata kendi kalıtım materyalinin kopyalarını yeni bireylere aktarabilir ya da genellikle iki atadan gelen üreme hücreleri birleşerek yeni bir birey oluşturabilir. Bu iki yol eşeysiz ve eşeyli üremedir; her birinin canlıya sağladığı avantajlar farklıdır.

Bu sayfada eşeysiz üremenin genel özelliklerini, bölünerek üreme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon ve partenogenez örneklerini, bitkilerde çelik ve soğanla üretmeyi ve bu yöntemlerin tarımdaki kullanımını, eşeyli üremenin temelini ve iki üreme biçiminin kalıtsal çeşitlilik bakımından karşılaştırılmasını göreceksin. Mayozun evreleri Hücre Bölünmeleri konusunda işlenir. Sporla üremede yalnızca örnekler verilir; döl almaşı, iç döllenme ve dış döllenme TYT kapsamında değildir.

Eşeysiz üremenin özellikleri

Eşeysiz üremede tek bir ata yer alır; üreme hücreleri birleşmez ve döllenme olmaz. Ökaryotlarda eşeysiz üreme genellikle mitoza dayanır; bu yüzden oluşan yavrular, mutasyon olmadıkça, kalıtsal olarak birbirinin ve atasının aynısıdır. Eşeysiz üreme hızlıdır, eş bulmaya gerek yoktur ve uygun koşullarda kısa sürede çok sayıda birey oluşur. Buna karşılık kalıtsal çeşitlilik çok azdır; ortam koşulları değiştiğinde ya da bir hastalık yayıldığında bütün bireyler aynı ölçüde etkilenebilir.

Bölünerek üreme ve tomurcuklanma

Bölünerek üremede bir hücre ikiye bölünür ve iki yeni birey oluşur. Bakteriler uygun koşullarda kısa aralıklarla ikiye bölünerek çok hızlı çoğalır; bakteriler mitoz geçirmez. Amip, öglena ve terliksi hayvan gibi tek hücreli ökaryotlar mitozla bölünerek çoğalır. Tomurcuklanmada ana canlının vücudunda oluşan bir çıkıntı, yani tomurcuk büyür ve ana canlıdan ayrılarak yeni bir birey oluşturur; bira mayası ve hidra bu yolla çoğalır. Mercan gibi bazı canlılarda tomurcuklar ana bireyden ayrılmaz ve koloniler oluşur.

Sporla üreme ve rejenerasyon

Sporla üremede canlı, spor denen çok sayıda küçük ve dayanıklı üreme hücresi oluşturur; uygun ortama düşen spor yeni bir canlıya gelişir. Ekmek küfü gibi mantarlar bu yolla çoğalır. Rejenerasyonla üremede canlıdan kopan bir parça eksik kısımlarını tamamlayarak yeni bir birey oluşturur: ikiye kesilen bir planaryanın her parçası yeni bir planaryaya dönüşebilir; merkezî diskin bir bölümünü taşıyan bir deniz yıldızı kolu tam bir deniz yıldızı oluşturabilir. Kertenkelenin kopan kuyruğunu yenilemesi ise yeni bir birey oluşturmadığı için üreme değil, onarımdır.

Partenogenez

Partenogenezde döllenmemiş bir yumurta hücresi gelişerek yeni bir birey oluşturur. Bal arılarında döllenmemiş yumurtalardan erkek arılar, döllenmiş yumurtalardan dişi arılar (işçiler ve kraliçe) gelişir; bu yüzden erkek arılar n, dişi arılar 2n kromozomludur. Su pirelerinde ve yaprak bitlerinde de partenogenez görülür. Döllenme olmadığı için partenogenez eşeysiz üreme örnekleri arasında verilir; ancak yumurta mayozla oluştuğu için partenogenezle oluşan bireyler birbirinin aynısı olmayabilir.

Bitkilerde çelik ve soğanla üreme

Bitkilerin kök, gövde ya da yaprak gibi vücut parçalarından yeni bitki oluşturmasına vejetatif üreme denir. Çelikle üretmede bitkinin üzerinde göz (tomurcuk) bulunan bir dal ya da gövde parçası kesilip nemli toprağa ya da suya dikilir; parça kök oluşturarak yeni bir bitkiye dönüşür. Gül, sardunya, söğüt, asma ve zeytin çelikle üretilebilir. Soğanla üretmede toprak altındaki soğanlardan ve yanlarında oluşan soğancıklardan yeni bitkiler gelişir; lale, sümbül, nergis, soğan ve sarımsak bu yolla üretilir.

Bahçecilik ve tarımda kullanım

Vejetatif üretim, istenen özelliklere sahip bir bitkinin kalıtsal olarak aynısını elde etmeyi sağlar; tohumla üretimde bu özellikler yavrulara her zaman aynen geçmez. Bitkiler çoğu zaman tohumdan yetiştirilenlere göre daha kısa sürede ürün verir. Fidancılar ve çiçek üreticileri bu yüzden çelik ve soğanla üretimden yararlanır. Ancak bütün bitkiler kalıtsal olarak aynı olduğu için bir hastalık ortaya çıktığında bütün ürün aynı ölçüde zarar görebilir.

Eşeyli üreme ve çeşitlilik

Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. Mayoz kromozom sayısını yarıya indirerek n kromozomlu üreme hücrelerinin (gametlerin) oluşmasını sağlar; genellikle iki ayrı bireyden gelen iki gametin birleşmesiyle, yani döllenmeyle 2n kromozomlu zigot oluşur ve zigot mitozla gelişerek yeni bireyi meydana getirir. Mayozdaki krossing over ve homolog kromozomların bağımsız dağılımı ile hangi iki gametin birleşeceğinin rastlantıya bağlı olması, yavruların hem birbirinden hem de atalarından farklı olmasını sağlar. Bu çeşitlilik, değişen koşullarda türün bazı bireylerinin hayatta kalma şansını artırır. Eşeyli üreme ise eşeysiz üremeye göre daha yavaştır ve daha çok enerji gerektirir.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Kertenkelenin kuyruğunu yenilemesini üreme sanmak; yeni birey oluşmadığı için onarımdır.
• Bakterilerin mitozla bölündüğünü düşünmek; mitoz ökaryot hücrelere özgüdür.
• Partenogenezle gelişen erkek arıların 2n kromozomlu olduğunu sanmak; n kromozomludurlar.
• Eşeysiz üremeyle oluşan bir topluluğun değişen koşullara dayanıklı olduğunu düşünmek; çeşitlilik az olduğu için tümü aynı ölçüde etkilenebilir.
• Eşeyli üremede çeşitliliği yalnızca döllenmeye bağlamak; krossing over ve bağımsız dağılım da çeşitlilik sağlar.