Konu anlatımı
Eşeysiz üremenin en yaygın biçimleri, tek hücrelilerin ikiye bölünmesi ve ana canlıda oluşan tomurcuklardan yeni bireylerin gelişmesidir. Bu alt başlıkta eşeysiz üremenin genel özelliklerini, bölünerek üremeyi ve tomurcuklanmayı göreceksin.
Eşeysiz üremenin genel özellikleri
Eşeysiz üremede tek bir ata yer alır; üreme hücreleri birleşmez ve döllenme olmaz. Ökaryotlarda eşeysiz üreme genellikle mitoza dayanır; bu yüzden yavrular, mutasyon olmadıkça, kalıtsal olarak birbirinin ve atasının aynısıdır. Eşeysiz üreme hızlıdır, eş aramaya gerek yoktur ve uygun koşullarda kısa sürede çok sayıda birey oluşur. Buna karşılık kalıtsal çeşitlilik azdır; ortam koşulları değiştiğinde bireylerin hepsi aynı ölçüde etkilenebilir.
Bölünerek üreme
Bölünerek üremede bir hücre ikiye bölünür ve iki yeni birey oluşur. Bakteriler kalıtım materyallerini eşledikten sonra ikiye bölünür; bakteriler mitoz geçirmez, çünkü mitoz zarla çevrili çekirdeği olan ökaryot hücrelere özgüdür. Uygun sıcaklık ve besin koşullarında bazı bakteriler 20 dakikada bir bölünebilir. Amip, öglena ve terliksi hayvan gibi tek hücreli ökaryotlar ise önce mitozla çekirdeklerini, ardından sitoplazmalarını bölerek çoğalır. Bölünmeden sonra ata ortadan kalkar; yerini iki yeni birey alır.
Tomurcuklanma
Tomurcuklanmada ana canlının vücudunda bir çıkıntı oluşur; bu çıkıntıya tomurcuk denir. Tomurcuk mitozla oluşan hücrelerle büyür ve ana canlıdan ayrılarak bağımsız bir birey hâline gelir. Tek hücreli bir mantar olan bira mayasında tomurcuk, ana hücreden daha küçük bir hücre olarak ayrılır; yani tomurcuklanmada sitoplazma eşit bölünmez. Tatlı sularda yaşayan hidrada tomurcuk küçük bir hidra olarak gelişip ana bireyden kopar. Mercanlar ve bazı süngerler gibi canlılarda tomurcuklar ana bireyden ayrılmaz ve koloniler oluşur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Uygun koşullarda her 20 dakikada bir bölünen tek bir bakteriden 2 saat sonra kaç bakteri oluşur? Bu bakterilerin kalıtsal yapıları için ne söylenebilir?
Çözüm. 2 saat 120 dakikadır; bakteri bu sürede 120/20 = 6 kez bölünür. Her bölünmede sayı iki katına çıktığı için 2⁶ = 64 bakteri oluşur. Bölünme eşeysiz olduğu için, mutasyon olmadıkça bu 64 bakterinin kalıtsal yapısı birbirinin ve ilk bakterinin aynısıdır. Gerçekte besin azalıp atıklar biriktikçe bölünme hızı düşer.
Örnek 2. Bira mayasında tomurcuklanma ile amipte bölünerek üreme arasındaki benzerlik ve farklar nelerdir?
Çözüm. İkisi de eşeysiz üremedir: tek ata vardır, döllenme olmaz ve yavrular mitozla oluştuğu için kalıtsal olarak atanın aynısıdır. Amipte hücre ikiye bölünür ve sitoplazma iki yavruya yaklaşık eşit dağılır; bölünmeden sonra ata ortadan kalkar ve iki yeni birey oluşur. Bira mayasında ise ana hücrede küçük bir tomurcuk oluşur; sitoplazma eşit bölünmez, ana hücre büyük, tomurcuk küçük olarak ayrılır ve ana hücre varlığını sürdürür.
Sık yapılan hatalar
- Bakterilerin mitozla bölündüğünü sanmak.
- Tomurcuklanmada sitoplazmanın eşit bölündüğünü düşünmek.
- Eşeysiz üremeyle oluşan bireylerin kalıtsal olarak farklı olduğunu sanmak.
- Eşeysiz üreme: tek ata, döllenme yok, hızlı, çeşitlilik az.
- Bakteriler ikiye bölünür ve mitoz geçirmez; tek hücreli ökaryotlar mitozla bölünür.
- Tomurcuklanma: bira mayası ve hidra; sitoplazma eşit bölünmez.